ကညီဖိဒီးတဿ္ပဿဿ္ဆဿအတဿ္စံဢ္စိၯတဲစိၯ ၁၉၄၇- ၂၀၀၈

ဘိဢ္ကလ့တဿ္ဒုးတဿ္လဲၯခီဖ်ိ (ပယီၯက်ိာ္)

မၯထူရၯစီၯဘးအူကႜံလဿကညီဖိဒီတကလုာ္ညါအဲဢ္ဘဢ္အီၯ

ကီဿ္ခိဢ္စီၯဘးအူကႜံသးသမူဂ့ဿ္က်ိၯဃုာ္ကညီတဿ္စံဢ္စိၯတဲစိၯအကလုာ္ကလုာ္ (ပယီၯက်ိာ္)

စီၯဘးအူကႜံအတဿ္ကတိၯလုဿ္ဒိဢ္ပွ့ၯဒိဢ္လဿကျကဿးစိာ္မူစိာ္ဂဲၯအီၯတဖဢ္

ကညီကလုာ္ခိဢ္နဿ္လဿဘဢ္တဿ္သ့ဢ္ညါအီၯအကူာ္ (၂)

၂. ပွၯစီဆံွ ဖိပဲဢ္ဆဢ္
 

(ဘိပဲဢ္ဆဢ္န႕ဢ္ )

ဖဲ ၁၈၆၆ နံဢ္အဆဿကတီဿ္ ကညီဖိ ဘိပဲဢ္ဆဢ္ တဂၯ အ၀ဲဟံးန႔ဿ္၀ဲ ဘူးဒး‚ ခရံာ္ဖိ အတဿ္စူဿ္တဿ္နာ္ဒီး ကညီဖိ မိဿ္လုဿ္ပဿ္လဿ္အတဿ္ဂ့ၯတဿ္၀ါတဖဢ္၀ံၯ အ၀ဲပာ္ဖွိဢ္၀ဲဒီး သူဢ္ထီဢ္၀ဲ တဿ္ဘူဢ္တဿ္ဘါအသီတခါ န႔ဢ္လီၯ. ကိၯစဢ္ရံဢ္ ဒီး တီအူ ခ်ံဢ္ဘိပဿ္ အ၀ဲသ့ဢ္ခံဂၯစ့ဿ္ကီး ဒုးအိဢ္ထီဢ္၀ဲဒဢ္ တဿ္စူဿ္ တဿ္နာ္ အသီစ့ဿ္ကီး န႔ဢ္လီၯ. ခ်ံဢ္ဘိပဿ္ အတဿ္စူဿ္တဿ္နာ္အသီန႔ဢ္  စီိၯကႜိစ့ၯဒံဢ္ဖိမ့ တူဿ္လိာ္ဟံန႔ဿ္မၯလဲၯထီဢ္လဲၯထီ၀ဲ ဒဢ္န႔ဢ္လီၯ.

(ျမန္မာစြယ္စံုက်မ္း )

ဘိပဲဢ္ဆဢ္ မံၯတဖ်ဿဢ္မ့ဿ္ဒဢ္ ပွၯအါဂၯပာ္ပနီဢ္ကိး၀ဲဒဢ္န႔ဢ္လီၯ. အမံၯ နီဿ္ကီဿ္မ့ဿ္၀ဲဒဢ္ စီၯဆဢ္ဖိ၀ါ န႔ဢ္လီၯ. ပွၯတသ့ဢ္ညါအီၯလဿ စီၯဆဢ္ဖိ၀ါဘဢ္ အါဒဢ္တဿ္တက့ဿ္ ပွၯသ့ဢ္ညါအီၯလဿ ဘိ္ပဲဢ္ဆဢ္ န႔ဢ္လီၯ. အ၀ဲမ့ဿ္၀ဲ ပွၯကစဿဿ္ခိဢ္ ပတီဿ္မုဿ္ဖိတဂၯအဃိ အ၀ဲမၯ၀ဲတန႔ဿ္ဘဢ္ အ၀ဲပာ္ဖွိဢ္၀ဲဒဢ္ ဘူးဒးဒီး ခရံာ္ဖိအတဿ္စူဿ္ တဿ္နာ္၀ံၯ သူဢ္ထီဢ္န႔ဿ္၀ဲဒဢ္ တဿ္ဘူဢ္တဿ္ဘါ အသီတခါန႔ဢ္လီၯ. အဃိသတးဒီး ပာ္တဿ္ပာ္ဖ်ါထီဢ္၀ဲဒဢ္အမံၯ လဿ ကီဿ္ပယီၯ စြဲၯစိဢ္ကႜါ ( ျမန္မာစြယ္စံုက်မ္း ) အပူၯ န႔ဢ္လီၯ.

စီၯဆဢ္ဖိ၀ါ ကိးလဿ ( ဘိပဲဢ္ဆဢ္) န႔ဢ္ အိဢ္ဖ်ါထီဢ္အသး ဖဲ ၁၈၆၆ နံဢ္ ကီဿ္ၾဘံဢ္တံဢ္ဖိ ဃုန႔ဿ္၀ဲ ကီဿ္ပယီၯလဿလာ္တက့ဖဲ တဿ္ပဿတဿ္ျပး တဂဿဿ္ က်ဿၯ ဒံးဘဢ္အဆဿကတီဿ္  ဖဲန႔ဢ္အဆဿကတီဿ္ ထံဖိကီဿ္ဖိတဖဢ္ တကပၯ ဘဢ္ပ်ံၯတဿ္တကပၯန႔ဢ္ ဃု၀ဲ ဒဢ္တဿ္စူဿ္တဿ္နာ္တဿ္ဘူဢ္တဿ္ဘါ န႔ဢ္လီၯ.  သတးဒီး စီၯဆဢ္ဖိ၀ါ ( ကိး) ဘိပဲဢ္ဆဢ္ န႔ဢ္ ဟ့ဢ္ဂံဿ္ဟ့ဢ္ဘါ၀ဲ ဘဢ္ဃး တဿ္ဘူဢ္တဿ္တီဿ္န႔ဢ္လီၯ. ဖဲန႔ဿ္အဆဿကတီဿ္ ထံဖိကီဿ္ဖိတဖဢ္ နာ္၀ဲတဿ္ဘူဢ္တဿ္တီဿ္ စွၯ န႔ဿ္ဒံး၀ဲ စီၯဆဢ္ဖိ၀ါ ( ကိး) ဘိပဲဢ္ဆဢ္ အတဿ္ဘူဢ္တဿ္ဘါအဃိ ထံဖိကီဿ္ဖိတဖဢ္ ပာ္ပနီဢ္၀ဲလဿ ပွၯလဿအအိဢ္ဒီးတဿ္ဂ့ၯတဿ္၀ါ ( သိဒၵိ)တဂၯ အမံၯ နီဿ္ကီဿ္ လီၯမဿ္၀ံၯ ဘဢ္တဿ္ကိးက့ၯအီၯလဿ ဘိပဲဢ္ဆဢ္ န႔ဢ္လီၯ.

ဘိပဲဢ္ဆဢ္ အတဿ္ဘူဢ္တဿ္ဘါအဂံဿ္ထံးမ့ဿ္၀ဲဒဢ္ ဘူးဒးတဿ္ဘူဢ္တဿ္ဘါန႔ဢ္လီၯ. ဆဿကတီဿ္ဖဲန႔ဢ္ ဖဲ၀့ဿ္မီဿ္လမႜဲဢ္ ၾဘံဢ္ထံဢ္ရွဢ္ ပွၯဘဢ္မူဘဢ္ဒါ ဖီဢ္န႔ဿ္အီၯ၀ံၯ အလီဿ္ခံ ဘိပဲဢ္ဆဢ္ ပာ္ဖွိဢ္၀ဲ ဘူးဒးတဿ္ ဘူဢ္တဿ္ဘါဒီး ခရံာ္ဖိတဿ္ဘူဢ္တဿ္ဘါလဿ တဿ္ကူဢ္သ့အပူၯ၀ံၯ အ၀ဲဆဲးမၯ၀ဲ တဿ္သူဢ္ထီဢ္ဃိဢ္ ဒီး တဿ္ဘါယြၯကႜိ သ့ဢ္ဖဢ္န႔ဢ္လီၯ.

တဿ္အိဢ္မူဖဲနီဿ္ဆံးခါ 

စီၯဆဢ္ဖိ၀ါ ( ကိး) ဘိပဲဢ္ဆဢ္န႔ဢ္အိဢ္ဖဲ်ဢ္ထီဢ္၀ဲဒဢ္ဖဲ ပယီၯလံာ္နံဢ္လံာ္လါ ၁၂၁၅ နံဢ္အတီဿ္ပူၯန႔ဢ္လီၯ. မိဿ္ပဿ္ခံဂၯမ့ဿ္၀ဲဒဢ္ စီၯဆြ႔ဢ္ယ့ဢ္အ့ ဒီး နီဿ္နါယိၯစ့ န႔ဢ္လီၯ. ဒီပုဿ္၀ဲဿ္ ယဲဿ္ဂၯအက်ါ စီၯဆဢ္ဖိ၀ါ ( ကိး) ဘိပဲဢ္ဆဢ္ မ့ဿ္၀ဲဒဢ္ ပွၯသဿဂၯ တဂၯန႔ဢ္လီၯ. အိဢ္ဖဲ်ဢ္တဿ္လီဿ္မ့ဿ္၀ဲ ၀့ဿ္ဖဢ္ပူဢ္ နါကိဿ္ခံ သ၀ီန႔ဢ္လီၯ. ဖဲန႔ဢ္ဆဿကတီဿ္ သ၀ီပူၯ ဟံဢ္ခိဢ္အိဢ္၀ဲ ၂၀ ဖ်ဿဢ္ဒီးပွၯနီဿ္ဂံဿ္အိဢ္၀ဲဒဢ္ ၂၀၀ ဘ်ဲဢ္န႔ဢ္လီၯ.

စီၯဆဢ္ဖိ၀ါ ( ကိး ) ဘိပဲဢ္ဆဢ္ န႔ဢ္ တဒ္သိး၀ဲဒဢ္ဒီး ကညီကစဿဿ္ခိဢ္ ဖိဆူဢ္ဆူဢ္ကိၯကိၯဘဢ္ အိဢ္ဒဢ္ စဿ္ကဘံဢ္ ဒီး ဆံးဆံးဖိ န႔ဢ္လီၯ. ဖဲအ၀ဲဒိဢ္ထီဢ္ အဆဿကတီဿ္ တအဲဢ္ဒီးမၯအီဢ္၀ဲဒဢ္ ဒ္မိဿ္လုဿ္ပဿ္လဿ္ ခုးဒီး က်ိးဘဢ္ အ၀ဲအသးဆူဢ္၀ဲလဿက လဲၯဆူတဿ္လီဿ္အယံၯဒီးဃုတဿ္မၯအသီန႔ဢ္လီၯ. အတဿ္သး စဲ မ့ဿ္၀ဲဒဢ္အဲဢ္ဒီးမၯလိသ့လံာ္ဒီးအဲဢ္ဒီးဃုသ့ဢ္ညါမၯလိတဿ္န႔ဢ္လီၯ.

ဘဢ္ဆဢ္သနဢ္က့ သးလဲၯဒီးနီဿ္ခိတဿ္ပဢ္ဃုာ္ အိဢ္ဒံးလဿ တဿ္လုဿ္အီဢ္နီဿ္ခိဢ္သးသမူအဃိ အ၀ဲ ႏုာ္လီၯကဲ ပွၯဖီမ့ၯဖိလဿ စီၯသဲဢ္ပီ အကစီဒဲန႔ဢ္လီၯ. ကဲပွၯ ဖီမ့ၯဖိဖဲ ကဆီဒဲ တမုာ္ဘဢ္ဆဢ္ ယံာ္တ့ဿ္ ၀ဲဒဢ္ခံနံဢ္န႔ဢ္လီၯ. တနံၯကဆီဒဲပွၯဖီမ့ၯဖိ  စီၯဆဢ္ဖိ၀ါ လဲၯဃုဒဲးအီဢ္၀ဲတဿ္ဒီးလဿ အယံာ္ဒီးကဆီဒဲန႔ဢ္လီၯ. အ၀ဲ ဒဲးတဿ္ဒိးန႔ဿ္ တစဲး ဒီး အ၀ဲထံဢ္ကဆီ၀ါတဒု လဿအအိဢ္၀ဲတယံၯတဘူးဒီး အဒဲးအီဢ္တဿ္ဒီးတဿ္လဢ္အလီဿ္ဘဢ္န႔ဢ္လီၯ. ဘဢ္ဃးဒီးကဆီ၀ါတဒုအံၯ အဂ့ဿ္သံ ကြဿ္၀ဲပွၯအဂၯဘဢ္ဆဢ္ ပွၯတထံဢ္ဒီး တသ့ဢ္ညါနီတဂၯ‚ထံဢ္ဒဢ္ ထဲအီၯတဂၯလီၯ. စီၯဆဢ္ဖိ၀ါ တဲဘဢ္၀ဲ ကဆီကစဿ္  စီၯသဲဢ္ပီလဿ အထံဢ္ ၀ဲ ကဆီ၀ါ အဂ့ဿ္န႔ဢ္လီၯ. စီၯသဲဢ္ပီ တဲဟ့ဢ္ဂံဿ္ဟ့ဢ္ဘါ၀ဲ စီၯဆဢ္ဖိ ၀ါ တဿ္အံၯမ့ဿ္၀ဲ တဿ္ဂ့ၯ တဿ္၀ါလဿ နဂီဿ္လီၯ မုဿ္တနံၯ ဆဿကတီဿ္ မ့ဿ္တုၯဃီၯန႔ဢ္ နကဘဢ္မၯ၀ဲ ဒီကလုာ္အတဿ္မၯဒီး ပွၯအါဂၯ အတဿ္မၯ တဿ္ခြဲးတဿ္ ယာ္ကအိဢ္ ထီဢ္၀ဲဒဢ္န႔ဢ္လီၯ.

စီၯဆဢ္ဖိ၀ါ ထံဢ္ဘဢ္၀ဲ ကဆီ၀ါ၀ံၯအလီဿ္ခံ ဟးထီဢ္၀ဲလဿကဆီဒဲတဿ္မၯ၀ံၯ က့ၯအိဢ္က့ၯလဿအမိဿ္အပဿ္အ ဟံဢ္န႔ဢ္လီၯ.က့ၯအိဢ္လဿဟံဢ္အဆဿကတီဿ္ နဿ္ဟူတမွံက့ၯ၀ဲ ကဆီကစဿ္စီၯသဲဢ္ပီ အတဿ္ကတိၯလဿ အမ့ဿ္ မုဿ္တနံၯ နကဘဢ္မၯ၀ဲ ပပွၯ ကလုာ္အတဿ္မၯဒီး ပွၯအါဂၯအတဿ္မၯအဂ့ဿ္န႔ဢ္လီၯ. မိဿ္ပဿ္ တဖဢ္ ထံဢ္၀ဲလဿ အဖိခါြအိဢ္တအုးၾတဳာ္အဃိ  ဒ္သိးဒီးအဖိခါြသးကမုာ္အဂီဿ္ ဖ်ီ၀ဲဒဢ္ဒီး ပိာ္မုဢ္ဖိ နီဿ္၀ါ န႔ဢ္လီၯ. စီၯဆဢ္ဖိ၀ါ သ့ဢ္ညါ၀ဲမိဿ္ပဿ္တဖဢ္ အတဿ္ သးအိဢ္အဃိ အ၀ဲအဲဢ္ကြံကဟုကယာ္၀ဲအမါ နီဿ္၀ါ ဂ့ၯဂ့ၯဘဢ္ ဘဢ္လီၯ. ဘဢ္ဆဢ္သနာ္က့ မ့ဿ္လဿ တဿ္ဆီဟံဢ္ဆီဃီကလၯတဂ့ၯဘဢ္အဖီခိဢ္ ဖဲအထီဢ္ ပွဿ္၀ံၯ တနံဢ္ဘ်ဲဢ္ အလီဿ္ခံ ထံဢ္ဘဢ္၀ဲ ဖိခါြ၀ဲဿ္ကိအမဲာ္အဆဿကတီဿ္ အမါဆူးကြံာ္အသးန႔ဢ္လီၯ.

သတးဒီး စီၯဆဢ္ဖိ၀ါ သးလဿာ္ကြံာ္၀ဲ တဿ္ဆီဟံဢ္ဆီဃီ၀ံၯ က့ၯမၯဖ်ါထီဢ္က့ၯ၀ဲ အတဿ္သးဆဲဒ္အမ့ဿ္ ကမၯ၀ဲပွၯအါဂၯအတဿ္မၯန႔ဢ္လီၯ. စီၯဆဢ္ဖိ၀ါ လဿ ကကဲထီဢ္၀ဲ ဘိပဲဢ္ဆဢ္ အံၯ ဟံစုကြဿ္မဲာ္၀ဲမိဿ္ပဿ္ ခံဂၯ၀ံၯ ဟးထီဢ္လဿဖဢ္ပူၯလဲၯလီၯ၀ဲဆူ ရႊ႕ဢ္ကႜ႔ဢ္တဿ္ပဿၯခိဢ္န႔ဢ္လီၯ. အ၀ဲဟဲလီၯအိဢ္ကဒုဖဲ ရႊ႕ဢ္ကႜ႕ဢ္ သီခါဖႜဢ္၀ံၯ ဃုသ့ဢ္ညါမၯလိ၀ဲ ဘူးဒးတဿ္ဘူဢ္တဿ္ဘါအလံာ္န႔ဢ္လီၯ. ဖဲန႔ဢ္ လံာ္တဿ္ကူဢ္ဘဢ္ ကူဢ္သ့လဿ အ၀ဲအဲဢ္ဒီးဃုသ့ဢ္ညါ၀ဲ တဖဢ္ ဃုသ့ဢ္ညါ ၀ဲ ဒဢ္ဖဲန႔ဢ္လီၯ. တယံာ္ဘဢ္ စီၯဆဢ္ဖိ၀ါလဿ ကကဲထီဢ္၀ဲ ဘိပဲဢ္ဆဢ္အံၯ ဆူးကြံာ္၀ဲဒဢ္ မိဿ္လုပဿ္လဿ္တဿ္နာ္၀ံၯ ႏုာ္လီၯကဲထီဢ္က့ၯ၀ဲ ဘူးဒးဖိတဂၯလီၯ. ဒ္သိး ဒီးတဿ္ဂ့ၯတဿ္၀ါကအိဢ္ဒီးအီၯအဂီဿ္ စီၯဆဢ္ဖိ၀ါ အီဢ္၀ဲဒဢ္တဿ္အီဢ္လဿတအိဢ္ဘဢ္ဒီး အသးသ မူဘဢ္တဖဢ္န႔ဢ္လီၯ. စီၯဆဢ္ဖိ၀ါ ပဿၯဃာ္၀ဲဒဢ္တဿ္မၯ လိာ္ ယဲဿ္ဘီ (သံးလးယဲဿ္ဘီ) ဒုဢ္စ့ဿ္ကီ၀ဲတဿ္အီဢ္အဃိ အ၀ဲအတဿ္အိဢ္သးလဲၯထီဢ္လဲၯထီ ဆီတလဲကြံာ္အသးန႔ဢ္လီၯ.

တဿ္ႏုာ္လီၯသးစီဆွံအတဿ္လုဿ္ဟံဢ္

ဆဿကတီဿ္တုၯဃီၯဖဲ ၁၈၆၆ နံဢ္အဆဿကတီဿ္ စီၯဆဢ္ဖိ၀ါ လဿကကဲထီဢ္၀ဲ ဘိပဲဢ္ဆဢ္ တဂၯအံၯ အ၀ဲ ဆူးကြံာ္၀ဲဒဢ္အတဿ္ကူတဿ္သိးလဿညါတဖဢ္၀ံၯ ကူ သိးထီဢ္က့ၯ၀ဲ တဿ္ကူသိး၀ါကဖီလီန႔ဢ္လီၯ. အ၀ဲကူသိး၀ဲ တဿ္ကူတဿ္သိးအ၀ါဒီး ဟဲတုၯ၀ဲဖဲ ရႊ႕ဢ္ကႜ႕ဢ္ဒီးလဿဿ္ဒိဢ္ အဘဿဢ္စဿၯ လ့ၯခႜိၯကစဿဿ္ဒီး သဲဢ္ကဲၯ ကစဿဿ္ အဖီခိဢ္န႔ဢ္လီၯ. ကစဿဿ္တဖ်ဿဢ္အံၯအဖီခိဢ္နကြဿ္န႔ဆဿဢ္ခိဢ္ဃဿၯဖ်ါ၀ဲဒဢ္ခဲလဿာ္လီၯ. တဿ္လဿ အလဲၯဘဢ္ စီၯဆဢ္ဖိ၀ါန႔ဢ္ တမ့ဿ္၀ဲ တဿ္ဖိတဿ္လံၯ ဘဢ္မ့ဿ္ဒဢ္ထဲ ကလံၯဆွံတခါဧိၯလီၯ. အ၀ဲအသးဖွံဒီး ကဆွီထီဢ္ ၀ဲဒဢ္လီၯ. ပဿၯဃာ္၀ဲ (သံးလး) လဿသးကဆွီအပူၯဒီး ႏုာ္လီၯထုကဖဢ္တဿ္လီၯ. မ္အ၀ဲကမၯ ဘဢ္ဒီကလုာ္ အတဿ္မၯဒီးပွၯအါဂၯအတဿ္မၯဒီတစိၯအံၯတက့ဿ္. 

အ၀ဲႏုာ္လီၯထုကဖဢ္တဿ္ဖဲ လ့ၯခႜိၯကစဿဿ္ဒီးသဲဢ္ကဲၯကစဿဿ္အဖီခိဢ္၀ံၯ စီၯဆဢ္ဖိ၀ါ တီခိဢ္ရိဿ္မဲကရဿကရိ သူဢ္ထီဢ္၀ဲဒဢ္ ကညီပႜးဟးစဲဢ္( စ္) တဿ္ကရဿ ကရိ န႔ဢ္လီၯ. ၾဘံဢ္ထံဢ္ဖိ ထီဢ္ဟံးန႔ဿ္၀ဲကီဿ္ပယီၯ လာ္၀ံၯ အဆဿကတီဿ္ တဿ္ပဿတဿ္ျပးတအိဢ္ဒံးလီၯတံဿ္လီၯဆဲးဘဢ္ဒီး ဒီကလုာ္တဖဢ္စ့ဿ္ကီး ဟ့ဢ္လိာ္ အသးတဿ္ အဲဢ္တဿ္ကြံ တအိဢ္၀ဲဒဢ္ဘဢ္. ဖဲ စိၯဃဢ္အဿအဆဿ ကတီဿ္ စီၯဆဢ္ဖိ၀ါလဿ ကကဲထီဢ္ဘိပဲဢ္ဆဢ္တဂၯ ဒ္သိးဒီး ပႜဢ္ဟးစဲဢ္ (စ္) တယါကအိဢ္ အဂီဿ္ စးထီဢ္မၯဟူးမၯဂဲၯထီဢ္၀ဲဒဢ္န႔ဢ္လီၯ.

တဿ္လီဿ္လဿပွၯလဲၯတုၯစွၯဒံးလဿအမ့ဿ္လ့ၯခိႜၯကစဿဿ္ဒီး သဲဢ္ကဲၯကစဿဿ္အံၯအဖီဢ္ခိဢ္ စီၯဆဢ္ဖိ၀ါ ကူသိး၀ဲတဿ္၀ါဖးထီဒီး  စံဢ္တဲၯတဲလီၯ၀ဲဒဢ္ပႜဢ္ဟးစဲဢ္ (စ္) တဿ္အဲဢ္တဿ္ကြံအဂ့ဿ္အဃိ ပွၯလဿအိဢ္ ယံၯအိဢ္ဘူးတဖဢ္နဿ္ဟူ၀ဲဒဢ္အကစီဢ္န႔ဢ္လီၯ. စိၯဆဢ္ဖိ၀ါ ႏုာ္လီၯပာ္စီဆွံ၀ဲပႜဢ္ဟးစဲာ္(စ္) လဿအသးပူၯဒီး သူထီဢ္၀ဲဒဢ္ ဃိဢ္တဿတဿတဖ်ဿဢ္န႔ဢ္လီၯ. ၀ံၯဒီးလဿကစဿဿ္ န႔ဢ္အဖီခိဢ္အ၀ဲသူဢ္ထီဢ္ကဒီး၀ဲဒဢ္ ဖႜဢ္တဖ်ဿဢ္ န႔ဢ္လီၯ.ပွၯလဿအအိဢ္ဘူးအိဢ္ယံၯတကးဒံးဘဢ္ ပွၯလဿအိဢ္လဿကီဿ္ခီတဖဢ္စ့ဿ္ကီး ဟဲ၀ဲဒဢ္ဆူ လ့ၯခႜိၯဒီး သဲဢ္ကဲၯကစဿဿ္အဖီခိဢ္န႔ဢ္လီၯ. စးထီဢ္ဖဲန႔ဿ္စိၯဆဢ္ဖိ၀ါအမံၯနီဿ္ကီဿ္လီၯမဿ္ကြံာ္၀ဲဒီး ပွၯအါဂၯတဖဢ္ ကြဿ္၀ဲဒဢ္လဿ တဿ္ပဿၯဃာ္(သံးလး)ဒီး တဿ္မၯဘူဢ္မၯတီဿ္အဃိ ဘဢ္တဿ္ကိးက့ၯအီၯလဿ ဖိပဲဢ္ဆဢ္န႔ဢ္လီၯ.

ပွၯလိဢ္ဘဢ္အီၯတနီၯ တလိဢ္ဘဢ္အီၯတနီၯ

 ရႊ႕ဢ္ကႜ႔ဢ္ကီဿ္ဆဢ္ကစဿဿ္လဿပွၯလဲၯတုၯစွၯဒံးအမ့ဿ္လ့ၯခႜိၯကစဿဿ္ ဒီးသဲဢ္ကဲၯကစဿဿ္အဖီခိဢ္အံၯ ခီဖ်ိ ဘိပဲဢ္ဆဢ္ အဃိ ပွၯလဲၯ တုၯအါအါဂီဿ္ဂီဿ္အဃိ ပွၯလဿထီဒါအီၯဒ္အမ့ဿ္ ၾဘံဢ္တံဢ္တဿ္ပဿ တဿ္ျပး‚ခရံာ္ဖိ တဿ္ဘူဢ္တဿ္ဘါလဿအိဢ္ထီဢ္သီ၊ ကဲထီဢ္၀ဲဒဢ္တဿ္သးဘဢ္တံာ္တာ္န႔ဢ္လီိၯ. လဿတဿ္န႔ဢ္အဃိ ဘိပဲဢ္ဆဢ္ အကစီဢ္ဟူ၀ဲတုၯလဿ ၾဘံဢ္တံဢ္ပွၯဘဢ္မူဘဢ္ဒါအအိဢ္န႔ဢ္လီၯ. ဘိပဲဢ္ဆဢ္ တဂၯ အ၀ဲဟီတရါ လဿပွၯဂီဿ္ မုဿ္အက်ါဒီးဂဿၯဖွိဢ္ပာ္ဖွိဢ္၀ဲဒဢ္ ပွၯဂီဿ္မုဿ္လီၯ. ထဿစ့ဿ္ကီး၀ဲ ဒဢ္ ထူ၊စ့ န႔ဢ္လီၯ. အ၀ဲသူအီ္ဢ္၀ဲဒဢ္ ဘူးဒး ကစဿ္အမံၯဒီး မုဿ္တနံၯကက့ၯထီဒါဒုးက့ၯ ၾဘံဢ္တံဢ္ရွဢ္ ပဒိဢ္အဂ့ဿ္ပွၯဆွဿ၀ဲဒဢ္ တဿ္ကစီဢ္န႔ဢ္လီၯ.

အဆိကတဿဿ္ မီဢ္လမႜဲဢ္ ၾဘံဢ္တံဢ္ရွဢ္ ထုးထီဢ္၀ဲဒဢ္တဿ္ကလုဿ္လဿ ကဘဢ္ဖီဢ္၀ဲဒဢ္ ဘိပဲဢ္ဆဢ္လီၯ. ၀ံၯ ကဘဢ္ဖီဢ္စ့ဿ္ကီး၀ဲဒဢ္ ပွၯလဿအပိာ္ ဘိပဲဢ္ဆဢ္ အခံတဖဢ္န႔ဢ္လီၯ. ပာ္ကမဢ္၀ဲဒဢ္ ဘိပဲဢ္ဆဢ္ လဿ အ၀ဲဘဢ္သးကဲဘူးဒးယၯဇဢ္ယြၯ အဃိ ပွၯဖီဢ္ဖဿႏုာ္အီၯလဿ မီဢ္လမႜဢ္ဃိာ္ပူၯ သံမံသမိးဒီးဖ့် ၀ဲတီဿ္၀ဲ ဒဢ္န႔ဢ္လီၯ. တဿ္ကစီဢ္တဖဢ္ဟူထီဢ္၀ဲတုၯလဿ ဖဢ္ပူဢ္ဒီးရႊ႕ဢ္ကႜ႔ဢ္အဃိ ကဲထီဢ္၀ဲဒဢ္ တဿ္ထီဒါ ၾဘံဢ္တံဢ္ရွဢ္ န႔ဢ္လီၯ. တထံဢ္န႔ဿ္၀ဲအတဿ္ကမဢ္လဿ ဘဢ္သး ကဲထီဢ္ ဘူးဒးယၯဇဢ္မ့ ဘဢ္အဃိ မီဢ္လမႜဲဢ္ ပွၯဘဢ္ မူဘဢ္ဒါတဖဢ္ ထုးထီဢ္၀ဲဒဢ္တဿ္အဿဢ္လီၯခံထံဢ္ဒီးပ်ဿ္ကြံာ္၀ဲဒဢ္ ဘိပဲဢ္ဆဢ္ လဿဃိာ္ပူၯလီၯ.

(၁) ဖဲပွၯအိဢ္ဖွိဢ္ ဒီဒူဢ္ဒီထဿ အဆဿကတီဿ္ တဘဢ္ဟီတရါဘဢ္.

(၂) တဿ္တဘဢ္ထဿက်ိာ္ထဿစ့ဘဢ္.

ဘိပဲဢ္ဆဢ္န႔ဢ္မ့ဿ္လဿဂံဿ္ဘါ တပွဲၯသိးဘဢ္အဃိ ဘဢ္တူဿ္ဃဢ္ကြံာ္၀ဲဘဢ္ဆဢ္ တကပၯန႔ဢ္လဿ အတဿ္မံၯ ဟူသဢ္ဖ်ါဒီး တဿ္ပာ္ဒိဢ္ပာ္ကဲအီၯ အိဢ္ထီဢ္၀ဲဒဢ္ သကုၯဆဢ္ဒဢ္န႔ဢ္လီၯ. ဘိပဲဢ္ဆဢ္ ဟးထီဢ္ လဿမီဿ္လမႜဲဢ္ ဃိာ္ပူၯ၀ံၯဒီး ဟဲက့ၯ၀ဲ အဆိကတဿဿ္ဆူ လ့ၯခႜိၯကစဿဿ္ဒီး သဲဢ္ကဲၯကစဿဿ္ အဖီခိဢ္န႔ဢ္လီၯ. ပွၯလဿ အစူဿ္ နာ္အီၯဒီးပာ္ကဲအီၯတဖဢ္လဿတဿ္သးကညီၯအပူၯ အိဢ္ခိဢ္သဂဿဿ္လီၯ၀ဲဒဢ္ ဘိပဲဢ္ဆဢ္ အခိဢ္ န႔ဢ္လီၯ. ဒ္ပွၯဂ့ၯပွၯ၀ါ ပွၯစီပွၯဆံွတဖဢ္အသိး မ္ပက ပဿၯ ဃာ္ဘဢ္ ပတဿ္သူဢ္ထီဢ္သးဟ့အဂ့ဿ္ဘိပဲဢ္ဆဢ္ သိဢ္သီ ( ဆံုးမ) လီၯ၀ဲဒဢ္န႔ဢ္လီၯ.

ဘိပဲဢ္ဆဢ္ အတဿ္ဟဲက့ၯဆူ လ့ၯခႜိၯကစဿဿ္ဒီးသဲဢ္ကဲၯကစဿဿ္အဖီခိဢ္တဘ်ီအံၯ မ့ဿ္၀ဲ အလီဿ္ခံက တဿဿ္တ ဘ်ီန႔ဢ္လီၯ. အ၀ဲထီဘိ ပာ္သူဢ္ပာ္သး၀ဲဒဢ္လဿ အဟဲက့ၯထီဢ္ဘဢ္လဿ တဿ္အုဢ္ကီၯအဖီဢ္ခိဢ္လီၯ. အ၀ဲစး ထီဢ္မၯ၀ဲ အတဿ္စူဿ္တဿ္နာ္ ( အဓိဌာန္) နံၯသီအပူၯန႔ဢ္လီၯ. အဆိကတဿဿ္ မၯထီဢ္၀ဲဒဢ္ မ့ၯဃ့ ဃိဢ္တဖ်ဿဢ္ ( ထမင္းေျခာက္ေစတီ) လဿတဿ္နာ္အဖီဢ္ခိဢ္၀ံၯ ႏြံနံၯႏြံသီအတီဿ္ပူၯ မၯဘဢ္၀ဲဒဢ္ မ့ၯဖိထံဖိန႔ဢ္လီၯ.

တဿ္ဆီတလဲဖးဒိဢ္တခါ 

အ၀ဲဟးထီဢ္လဿ မီဢ္လမႜဲဢ္ဃိာ္ပူၯ၀ံၯအလီဿ္ခံ သူဢ္ထီဢ္၀ဲ မ့ၯဃ့ဃိဢ္ ( ထမင္းေျခာက္ေစတီ) ဖဲ လ့ၯခႜိၯကစဿဿ္ဒီး သဲဢ္ကဲၯကစဿဿ္ အဖီဢ္လဿတဿ္နာ္အဃိ လဿဘိပဲဢ္ဆဢ္အဂီဿ္မ့ဿ္၀ဲဒဢ္တဿ္ဆီတလဲ အဒိဢ္အမုဿ္တခါန႔ဢ္လီၯ. မ့ဿ္လဿ ႀဘံဢ္ထံဢ္ရွဢ္ တဿ္ပဿတဿ္ျပးဒီး ရႊ႕ဢ္ကႜ႔ဢ္ ပွၯခရံာ္ဖိတဖဢ္ အတဿ္ဆီဢ္ သနံးဃိ အ ၀ဲ ဒီး ပွၯပိာ္အခံတဖဢ္ ဆဿထဿဢ္ဂဿဿ္က်ဿဿၯတန႔ဿ္လဿၯဘဢ္အဂ့ဿ္ ဘိပဲဢ္ဆဢ္ သ့ဢ္ညါ၀ဲ ဒဢ္န႔ဢ္လီၯ. အဃိသတးဒီး ဖဲ ၁၈၈၂ နံဢ္အဆဿကတီဿ္ ဘိပဲဢ္ဆဢ္ ဒီး ပွၯပိာ္အခံတဖဢ္ ဘဢ္လဲၯအိဢ္ကဒု ၀ဲဒဢ္လဿ ရႊ႕ဢ္ကႜ႔ဢ္၀့ဿ္  ထံဂုၯကီဿ္ဂၯ ပွၯခရံာ္ဖိ လဿဟဲမၯတဿ္သးခုကစီဢ္ကရဿအအိဢ္န႔ဢ္လီၯ.

လဿတဿ္ဆီတလဲ တခါတဖီခိဢ္ လဲၯအိဢ္ကဒုလဿခရံာ္ဖိကရဿအအိဢ္၀ံၯအလီဿ္ခံ ဘိပဲဢ္ဆဢ္ တဲက်ဿ၀ဲ ပွၯလဿအပိာ္အခံဒီကလုာ္တဖဢ္ မဿဟဲလီၯအိဢ္က့ၯ လဿ ပ်ီပူၯန႔ဢ္လီၯ.

သြံဢ္တဖဢ္ဟဲယြၯဖွိဢ္တက့ဿ္ ( ေသြးခ်င္းတို႔လာၾကလာၾက )

ဖံးညဢ္တဖဢ္ စဿဃုာ္တက့ဿ္ ( သားခ်င္းတို႔လာၾကလာၾက)

လဿတဿ္န႔ဢ္ဃိ ဖဢ္ပူဢ္ဒီး ရႊ႕ဢ္ကႜ႔ဢ္တဿ္လီဿ္ကစဿဿ္ဖီခိဢ္ ပွၯလဿအပိာ္ ဘိပဲဢ္ဆဢ္ အခံတဖဢ္ ဟဲလီၯ၀ဲဒဢ္ဆူ ပဿၯခိဢ္န႔ဢ္လီၯ. 

ဖဲ ၁၈၈၈ နံဢ္တုၯဃီၯအဆဿကတီဿ္ ဘိပဲဢ္ဆဢ္ဒီး ပွၯလဿအပိာ္အခံတဖဢ္ သူဢ္ထီဢ္၀ဲဒဢ္ ဖးဒိဢ္ပ်ီ ( ကိး ) ဖးဒိဢ္သ၀ီန႔ဢ္လီၯ. ဖးဒိဢ္သ၀ီန႔ဢ္အိဢ္၀ဲဒဢ္ဖဲ ခ်ဿဢ္ လြံဿ္ထူဢ္ ကီဿ္ဆဢ္ ပ့ၯစလိာ္ ( ပိန္းဇလုပ္ ) အလီဿ္ခံ (၇) တဿဢ္ ဘ်ဲဢ္အဘဿဢ္စဿၯန႔ဢ္လီၯ. လဿထံဂုၯကီဿ္ဂၯ ပွၯခရံာ္ဖိကရဿအတဿ္မၯစဿၯ အဖီခိဢ္ ဖဲတဿ္လီဿ္ ဘူးဒီးအ၀ဲန႔ဢ္တဿ္လီဿ္အါထီဢ္၀ဲဒဢ္ ဟီဢ္ခိဢ္လီဿ္ အ့ကဿဢ္ ( ၁၅၀၀၀) တကလးယဲဿ္ကထိ န႔ဢ္လီၯ. လဿအခီဢ္ထံး ဘိပဲဢ္ဆဢ ္ပာ္ဖွိဢ္၀ဲဒဢ္ ပႜးဟးစဲဢ္ ( ျဗဟာၼစိုရ္တရား) တဿ္ဘူဢ္တဿ္ဘါဒီး ခရံာ္ဖိ အတဿ္ဘူဢ္တဿ္ဘါ ၀ံၯ က့ၯႏုာ္လီၯက့ၯ၀ဲဆူ ခရံာ္ဖိတဿ္ဘူဢ္တဿ္ဘါအပူၯန႔ဢ္လီၯ. ဘဢ္ဆဢ္ သနဢ္က့ မ့ဿ္လဿ ထံဂုၯကီဿ္ဂၯ ခရံာ္ဖိပဒိဢ္တဖဢ္ တနာ္န႔ဿ္ဒံး၀ဲဘဢ္အဃိ ဖဲ ၁၈၉၅ နံဢ္ဟဲတုၯအဆဿကတီဿ္ ဘဢ္တဿ္ဘ်ဿအီၯလဿထံန႔ဢ္လီၯ.

ဖဲ ၁၈၉၅ နံဢ္ဟဲတုၯအဆဿကတီဿ္ လဿပသံဢ္၀့ဿ္ အပူၯ ကိဢ္သဢ္ဖႜဴဢ္ တဿဢ္တကယၯတဿ္ဘါယြၯသရိာ္ (ကိုသာျဖဴတိုင္တစ္ရာေက်ာင္း  ) ကညီခရံာ္ဖိ စးထီဢ္အသးလဿကိဢ္သဢ္ဖႜဴဢ္ ( ကရင္ခရစ္ယာန္္ အစကိုသာျဖဴက ) ဘိပဲဢ္ဆဢ္ ကြဿ္လိန႔ဿ္၀ဲ၀ံၯ သူဢ္ထီဢ္၀ဲဒဢ္ တဿ္ဘါယြၯသရိာ္လဿ တဿဢ္အိဢ္ ၀ဲဒဢ္ (၁၃၁) တဿဢ္ ဖဲ ဖးဒိဢ္ပ်ီ ( ကိး) ဖးဒိဢ္ပ၀ီ အပူၯန႔ဢ္လီၯ. ဘဢ္ဆဢ္သနာ္က့ ဖဲ ၁၉၀၇ နံဢ္အဆဿကတီဿ္ ကညီဘ်ဿထံခရံာ္ဖိဒီးဘိပဲဢ္ဆဢ္အဘဿဢ္စဿၯ အ တဿ္ရ့လိာ္မုာ္လိာ္တဘဢ္ လိာ္ဖိးမံလိာ္အသးဘဢ္ အဆဿကတီဿ္ ထံဂုၯကီဿ္ဂၯ ပွၯစိာ္တဿ္သးခုကစီဢ္တဂၯ ဟံးလိဿ္စ့လဿကပွ႔ၯစဲးထဲဿ္ တဿ္ (လယ္ထြန္စက္) ဟံစ့လဿဘိပဲဢ္ဆဢ္ အအိဢ္ ၀ံၯ တဟဲဟ့ဢ္က့ၯ၀ဲဒဢ္ဘဢ္. အဃိ ဘိပဲဢ္ဆဢ္ သးဘဢ္ဒိလဿ ပွၯစိာ္တဿ္ သးခုကစီဢ္ကရဿဒီး ထံဂုၯကီဿ္ဂၯ ပွၯစိာ္တဿ္သးခုက စီဢ္ သရဢ္အဖီခိဢ္ဖးဒိဢ္၀ံၯ တအိဢ္လဿထံ ထီဢ္လဿခိခိဢ္ ( ေရမေန ကုန္ေပၚတက္ ) တဿ္ကတိၯ တခါအံၯအဖီခိဢ္ ကညီကလုာ္သဘ့် ဘ်ဿထံခရံာ္ဖိမံးရွဿဢ္  ( KAREN  BAPTIST FREE MISSION ) ဘိပဲဢ္ဆဢ္ကရဿကရိသူဢ္ထီဢ္၀ဲဒဢ္ န႔ဢ္လီၯ.

ဘိပဲဢ္ဆဢ္ဒီးအတဿ္မၯဘူဢ္မၯတီဿ္တဖဢ္ 

ဘိပဲဢ္ဆဢ္ အတဿ္စူဿ္တဿ္နာ္န႔ဿ္မ့ဿ္၀ဲဒဢ္ လဿတဿ္ဘူဢ္တဿ္ဘါခဲလဿာ္ ပာ္လုဿ္ပာ္ပွ႔ၯ၀ဲ ဒဢ္ ပႜးဟးစဲဢ္တယါ  ( ျဗဟာၼစိုရ္ တရာ) အဂံဈ္ထံး န႔ဢ္လီၯ. ပႜးဟးစဲဢ္ တရာ (ျဗဟာၼစိုရ္ တရာ) အဖီခိဢ္ ဘဢ္တဿ္ပာ္ဖိွဢ္အီၯဒီး ဒးနခါ ( ဒါနခန္း) အဃိ ပွၯအါဂၯပာ္ပနီဢ္၀ဲလဿ ဘိပဲဆဢ္ကဲထီဢ္၀ဲဒဢ္ လိၯတရ ( လိုတရ ) မၯကဲ ထီဢ္၀ဲ သံဢ္ဒံဢ္ ပွၯဒိဢ္ပွၯပွဿ္  ( သိဒၵိေျမာက္) ၊ ၀ံဢ္ဇဢ္ ( ၀ိဇာ) သ့ဢ္တဖဢ္န႔ဢ္လီၯ. လဿသံဢ္ဒံဢ္ ကီဿ္ပယီၯ တကပၯန႔ဢ္ ပွၯတ့ထီဢ္၀ဲဒဢ္ဃိဢ္ဒီး ဖႜဢ္အါကတဿဿ္ မ့ဿ္၀ဲဒဢ္ ဘိပဲဢ္ဆဢ္ ဒီးယသံးဖးဒိဢ္ (ဦးခႏၱီ)အိဢ္၀ဲဒဢ္လဿ တဿ္မၯနီဢ္မၯဃါအပူၯလီၯ. လဿတဿ္ဖီိလာ္တဖဢ္အံၯ မ့ဿ္၀ဲဒဢ္ ဘိပဲဢ္ဆဢ္ မၯဘူဢ္တ့ဿ္၀ဲဒဢ္ တဿ္ ဘူဢ္တဿ္တီဿ္ဒီးအလုဿ္အပွ႔ၯတဖဢ္န႔ဢ္လီၯ.

၁၈၈၉ နံဢ္ အတီဿ္ပူၯ ပကိကညီကႜိ အလိၯ - နီဢ္ဂံဿ္ (၁)တီၯထီကႜိ( အထက-(၁) ဟံဢ္ဒြဲတဖ်ဿဢ္‚ လီဿ္က၀ီၯ တဿ္ဘူဢ္တဿ္ဘါသရဢ္အိဢ္ဟံဢ္တဖ်ဿဢ္၊ ထံပူၯ တပူၯ ခဲလဿာ္ပာ္ဖွိဢ္အလုဿ္အပွ႔ၯအိဢ္၀ဲလဿ စိၯ၀ဲန႔ဢ္ ကႜး (၁) တကလီဿ္ (၁၈၉၈ ) နံဢ္ ဖဲတဘူးတယံၯဒီး (ဥကၠံ) ၀့ဿ္သူဢ္ထီဢ္၀ဲဒဢ္ ဇယးဖးဒိဢ္ ( ဇရပ္ၾကီး) တဖ်ဿဢ္‚ ၁၉၀၁ လဿဟီဢ္ခိဢ္အ၀ဲန႔ဢ္အဖီခိဢ္သူဢ္ထီဢ္၀ဲဒဢ္ ကႜိတဖ်ဿဢ္ အလုဿ္ပွ႔ၯအိဢ္၀ဲ (၈) ကလး၊ လးပူးတး ( လက္ပံတန္း) ၀့ဿ္သူဢ္ထီဢ္၀ဲကႜိ အလုဿ္ အပွ႔ၯ ( ၈) ကလး‚ ဟီကတး၀့ဈ္ လ့ဢ္မ့ဢ္အူသန႔ အလီဿ္ခံ ဇယး ( ဇရပ္ ) တဖ်ဿဢ္ လဿအလုဿ္ပွ႔ၯအိဢ္၀ဲ (၂၅၀၀)‚ ညီဢ္တိ၀့ဿ္ မႜးလ့ (ျမလင္း)သ၀ီ တဿ္လါ ယြၯ သရိာ္တဖ်ဿဢ္‚ ကႜိၯတနံ ( က်ဳံတနီး) အလီဿ္ခံ ပီစုာ္သ၀ီ (ေပါင္းစုရြာ) ဇယးတဖ်ဿဢ္‚ ၀့ဿ္တကူဢ္ လ့မ့ဢ္အူ သန႔ဒိဢ္အလီဿ္ခံ (ခဲအံၯ) ရႊ႕ဢ္ကိ (ေရႊကိိုး) မိႜဢ္မရိဢ္ရွ႕ဢ္အလီဿ္လံၯ (၅၀၀၀)ယဲဿ္ကလး ဒးမးလီဿ္ ( ဓမၼရံု) တဖ်ဿဢ္‚ ၁၉၀၄ နံဢ္မီဢ္ဘံဢ္၀့ဿ္လ့ဢ္မ့ဢ္အူသန႔မုဿ္ထီဢ္တကပၯ သူထီဢ္၀ဲ တဿ္ဘါယြၯ ကိႜလဿ အအိဢ္၀ဲ ၉ တြဲတဖ်ဿဢ္ အလုဿ္အပွ႔ၯ ( ၂ ) ကလီဿ္‚ ၁၉၀၆ နံဢ္ ခ်ဿဢ္လြံဿ္ထူဢ္ လ့ဢ္မ့ဢ္အူသန႔အလီဿ္ခံ တဿ္ဘါယြၯကႜိတဖ်ဿဢ္ အလုဿ္အပွ႔ၯအိဢ္၀ဲ ( ၂) ကလး. ၁၉၀၇ နံဢ္ ခ်ဿဢ္လြံဿ္ထူဢ္ မုဿ္ထီဢ္ ပစိၯမႜီ( ပုဇြန္ေျမာင္း ) ဇယး ( ဇရပ္ ) တဖ်ဿဢ္‚ အ့ပလါ ( အင္းပလား ) မ့ၯက်း သ၀ီ  တဿ္ဘါယြၯသရိ္ဢ္တဖ်ဿဢ္. ၁၉၀၉ နံဢ္လဿဿ္ဒိဢ္ ယ့ၯဟးယိ ( ေရဟရိုး ) သ၀ီ ဃုကလးတဿ္ ဘါယြၯကႜိတဖ်ဿဢ္‚ ရႊ႔ဢ္ကႜ႔ဢ္စူမထါ ( စူးမတာ ) သ၀ီ ဃု ကလးတဿ္ ဘါယြၯကႜိတဖ်ဿဢ္‚ ထံးကႜံ ( ထိၾကီး ) လ့ဢ္မ့ဢ္အူသန႔လီဿ္ခံ တကလးတဿ္ဘါယြၯကႜိသ့ဢ္တဖဢ္န႔ဢ္လီၯ.

မ့ဿ္ကြဿ္က့ၯဘိဢ္ပဲဢ္ဆဢ္ အတဿ္ဘူဢ္တဿ္တီဿ္သ့ဢ္တဖဢ္အံၯန႔ဢ္လဿအ၀ဲအစိၯအခါ ဘဢ္တဿ္ဆိကမိ္ဢ္အီၯလဿ သံဢ္ဒံဢ္ ( သိဒိ) ၀ံဢ္ဇဢ္ ( ၀ိဇၹာ) တဂၯ န႔ဢ္လီၯ.

၁၉၁၂ နံဢ္ ဘိပဲဢ္ဆဢ္ အသးနံဢ္အိဢ္၀ဲ (၇၀ ) အဆဿကတီဿ္္ဖဲ ဖးဒိ္ဢ္ပ်ီ ( ကိး ) ခ်ဿဢ္လြံဿ္ထူဢ္ ပဒိဢ္သ၀ီ အ၀ဲလီၯမဿ္ဒီးသံကြံာ္၀ဲဒဢ္ လဿမုဿ္နၯလဿ တဿ္ ကမဿကမဢ္အပူၯန႔ဢ္လီၯ. ဘဢ္ဆဢ္သနဢ္က့ၯ ပွၯလဿအစူဿ္နာ္ ဘိပဲဢ္ဆဢ္ တဖဢ္ အ၀ဲသ့ဢ္နာ္၀ဲလဿ မုဿ္တနံၯ ဘိပဲဢ္ဆဢ္ ကဟဲက့ၯ၀ဲဒဢ္န႔ဢ္လီၯ.

http://www.kawthoolei.info/2013/05/blog-post.html

 

ကညီကလုာ္ခိဢ္နဿ္လဿဘဢ္တဿ္သ့ဢ္ညါအီၯအကူာ္ (၁)

ကညီတဿ္စံဢ္စိၯသရဢ္ အူပညဢ္

(အဂ့ဿ္ဒီးအတဿ္ထံဢ္ )

လဿကီဿ္ပယီၯအဖီခိဢ္ ပွၯကူဢ္ဘဢ္ကူဢ္သ့တဖဢ္ အတဿ္ထံဢ္အိဢ္၀ဲဒဢ္ခံမံၯလီၯ. တဿ္ထံဢ္ တဿတမံၯ မ့ဿ္၀ဲ ကီဿ္ပူၯ ပွၯကူဢ္ဘဢ္ကူဢ္သ့ အတဿ္ထံဢ္ ဒီး ထံဂုၯကီဿ္ဂၯ ပွၯကူဢ္ဘဢ္ကူဢ္သ့ အတဿ္ထံဢ္န႔ဢ္လီၯ. ကညီစိၯပီဿ္အထံဢ္ န႔ဢ္ဟဲထီဢ္အသးလဿ သရဢ္သခ့ဢ္ကိဢ္ဒီဢ္မဲ သရဢ္ဖးဒိဢ္လဿ အမ့ဿ္၀ဲ အူဘိလဢ္၊ အူသဢ္မႜဢ္ ၊အူစ့ၯမီဢ္၊ ပွၯကူဢ္ဘဢ္ကူဢ္သ့ ( ပၯမီခဢ္) ဖႜဢ္စိမိၯ မီၯသဢ္စ့ၯ ၊ တကိဿ္အူလဢ္ဘ့ၯဒီး အူသ့ဖ့ၯမႜ႔ဢ္သ့ဢ္တဖဢ္န႔ဢ္လီၯ.

ထံဂုၯကီဿ္ဂၯ အတဿ္ထံဢ္န႔ဢ္ ၀့ဿ္တကူဢ္ဖႜဢ္စိမိၯ မုဿ္ထီဢ္တဿ္စံဢ္စိၯ၀ဲၯလီဿ္ ပွၯကူဢ္ဘဢ္ကူဢ္သ့ မံးစတဿဢ္ လိဢ္ (သရဢ္ဒိဢ္လိဢ္) ဒီး အပ်ဲဿ္သ့ဢ္တဖဢ္ ပဢ္ ဃုာ္၀ဲဒဢ္လီၯ. ဒီကလုာ္တဿ္စံဢ္စိၯ အတဿ္ ထံဢ္ဒီး ထံဂုၯကီဿ္ဂၯအတဿ္ထံဢ္လီၯဆီလိာ္အသး တခါမ့ဿ္၀ဲ  ကီဿ္ပယီၯစးထီဢ္သးလဿတကီ ( ျမန္မာ အစ တေကာက ) ဒီး ကီဿ္ပယီၯ စးထီဢ္အသးလဿ သူဢ္ထီဢ္လဿဿ္ ( ျမန္မာအစ ေက်ာက္ထည္က) အ တဿ္ထံဢ္သ့ဢ္တဖဢ္န႔ဢ္လီၯ.

ကညီတဿ္စံဢ္စိၯ သရဢ္ဒိဢ္ အူပညါ  ကြဲး၀ဲ ကညီတဿ္စံၯစိၯအံၯ ဒ္လဿအဖီလာ္ လဿဒီကလုာ္တဿ္ထံဢ္ အဖီခိဢ္ အ၀ဲ ပာ္အ၀ဲအဂံဿ္ထံးဒီးကြဲး၀ဲလီၯ. လဿအူပညဢ္ အတဿ္စံဢ္စိၯအံၯ ဘဢ္ဃး၀ဲဒီးကီဿ္ပယီၯဘူးဒး တဿ္ဘူဢ္တဿ္ဘါန႔ဢ္လီၯ.

ကညီတဿ္စံဢ္စိၯ သရဢ္အူပညဢ္ န႔ဢ္မ့ဿ္၀ဲ ပွၯဒူသထူဿ္ဖိ ကညီကလုာ္တဂၯလီၯ. အ၀ဲမ့ဿ္၀ဲ ကညီပွိဿ္ ဖိတဂၯလီၯ. လဿအူပညါတဿ္စံဢ္စိၯအပူၯ ကညီပွိဿ္ဖိ န႔ဢ္ စံး၀ဲလဿ ( တလဲကညီ‚တလဿၯ ကညီ) စွီၯကညီန႔ဢ္  ( ပယီၯကညီ) ကြ႔ဢ္ကညီန႔ဢ္စံး၀ဲလဿ  ယိၯဒိဢ္ကညီ တဿ္စံဢ္စိၯအံၯ ဘဢ္ထြဲလိာ္အသးဒီး ကႜဲဢ္ဖိကႜံ တဿ္စံၯစိၯ ကရ့ဢ္နံဢ္ ( ကယါ) န႔ဢ္လီၯ.

ကညီတဿ္စံဢ္စိၯ သရဢ္အူပညါအံၯ လဿညါမ့ဿ္၀ဲ ဘူးဒးသီခါတပါလီၯ. ကဲ၀ဲသီခါ အခါ ဃုသ့ဢ္ညါ၀ဲ တဿ္စံဢ္စိၯ အဂ့ဿ္လီၯ. တုၯ အဟးထီဢ္သီခါဒီး က့ၯထုးထီဢ္က့ၯ၀ဲ ကညီတဿ္စံဢ္စိၯတဘ့ဢ္အံၯလီၯ. အဃိန႔ဢ္ အူပညဢ္ ကဲထီဢ္၀ဲဒဢ္ ကညီတဿ္စံဢ္စိၯ သရဢ္န႔ဢ္လီၯ.

ရ၀ံးဒိဢ္

အူပညါ ထုးထီဢ္၀ဲ အတဿ္စံဢ္စိၯတဘ့ဢ္အံၯဖဲ ၃၆ နံဢ္အတီဿ္ပူၯန႔ဢ္ ထုးထီဢ္၀ဲဒဢ္ခံဘ်ီလီၯ. တဿတဘ်ီ ဖဲ (၁၉၂၆) ခံဘ်ီတဘ်ီဖဲ  ၁၉၆၉ နံဢ္န႔ဢ္လီၯ. ထုးထီဢ္၀ဲလဿ ခံဘ်ီန႔ဢ္ဖဲ ၀့ဿ္တကူဢ္ ဖီခိဢ္ (၃၃) က်ဲ ဖဲ စြဲ လံာ္စဲးက်ံး အူထိရွ႕ဢ္ အအိဢ္အဃိ လဿရ၀ံးဒိဢ္ အပူၯန႔ဢ္ပာ္ဖ်ါထီဢ္၀ဲ အတဿ္သးအိဢ္န႔ဢ္လီၯ.

ကညီဒီကလုာ္အံၯ ဒ္သိးဒီးတလဿၯ ပယီၯအသိး အ၀ဲသ့ဢ္အကစီၯပၯ အိဢ္စ့ဿ္ကီးဧါ  အတဿ္စိကမိဢ္ န႔ဢ္ဟဲထီဢ္အသးဖဲ လဲၯတုၯ၀ဲလဿကညီကီဿ္စဲဢ္အဆဿကတီဿ္အခါန႔ဢ္လီၯ. ဖဲအပူၯကြံာ္ ႏြံနံဢ္(၈) နံဢ္ အဆဿကတီဿ္ ယလဲၯဟးဒီးလံာ္တဿ္ကစီဢ္သရဢ္ အူသ့မီဢ္ဆူ ကီဿ္သူလ့ၯ ခဲကနံဢ္အံၯ ပွၯကိးလဿ ကညီကီဿ္စဲဢ္ ယလဲၯတုၯ လဿ ဒီနးကစဿဿ္လဿအိဢ္ယံၯဒီးကီဿ္ကရ့ဢ္ သဿတဿဢ္ ဖဲယလဲၯႏုာ္လီၯတုၯ ပွဿ္ယိာ္ပူၯအဆဿကတီဿ္ သုးယဲၯတယဲၯ လဲၯဆွဿ၀ဲပွၯန႔ဢ္လီၯ. လဿကစဿဿ္ဖးဒိဢ္ကဆူးန႔ဢ္ မ့ဿ္နီဿ္ကီဿ္ ကစီၯပၯ သူဢ္ထီဢ္အနီလီဿ္လံၯ တုၯခဲကနံဢ္အံၯ ပထံဢ္ဘဢ္ဒံး ကႜိၯဟီ ( က်ံုဳးေဟာင္း ) အူသ့မီဢ္ဒုးနဲဢ္ ယၯ ဒီး တဲဘဢ္ယၯ အဂ့ဿ္အဃိ ကညီကလုာ္အံၯ အိဢ္ဒီးအကစီၯပၯ သပွဿ္ကတဿဿ္လီၯ.

ကႜီဢ္တဲဢ္ကီဿ္ပယီၯကီဿ္ဆဿ ရမတံ၀့ဿ္န႔ဢ္မ့ဿ္စ့ဿ္ကိး၀ဲ ကညီကစီၯပၯ ကီဿ္ဆဿ၀့ဿ္တဖ်ဿဢ္အသိး ကညီ ကစီၯပၯ လဿ အနာ္၀ဲမုဢ္ကီၯလံဿ္အတဿ္စူဿ္တဿ္နာ္န႔ဢ္က့ၯဆီတလဲအသးဆူ တဿ္စူဿ္တဿ္နာ္ လဿအဂ့ၯ အဃိ တဿ္ခြဲးတဿ္ယာ္မ့ဿ္အိဢ္ဒီးယၯ ယအဲဢ္ဒီးဃုသ့ဢ္ညါအါထီဢ္ဘဢ္ဒံး ကညီဒီကလုာ္ တဿ္စံဢ္စိၯတဲစိၯ န႔ဢ္လီၯ. ဖဲအပူၯကြံာ္  ၁၉၆၄ နံဢ္ လါအီးကထိဘဿဢ္ အဆဿကတီဿ္န႔ဢ္ သရဢ္အူသ့မီဢ္ လဲၯဟး၀ဲဆူ ဖါအဢ္‚ လူဿ္ပ်ဲဿ္‚ ပဲၾကဳ၀့ဿ္တဖဢ္န႔ဢ္အပူၯ ယအဲဢ္ဒီးလဲၯဒီးဂုာ္က်ဲးစဿးဘဢ္ဆဢ္ မ့ဿ္လဿ တဿ္ဆဿကတီဿ္ တဟ့ဢ္ သါယၯ ဘဢ္အဃိ ယတလဲၯ ပဢ္ဃုာ္ဘဢ္န႔ဢ္လီၯ. 

ယမဿအတဲဘဢ္ ကဒါက့ၯယၯ ၀့ဿ္တဖဢ္န႔ဢ္ အတဿ္စံဢ္စိၯဒီး အ၀ဲဟ့ဢ္ဖးယၯလဿလံာ္တဘ့ဢ္န႔ဢ္လီၯ. ဖဲယဖးလံာ္တ ဘ့ဢ္အံၯ၀ံၯ အဆဿကတီဿ္လဿပ်ဿၯ ကညီကစီၯပၯတဖဢ္ အိဢ္ဆိးပဿတ့ဿ္တဿ္ဖဲ တဿ္လီဿ္ တဖဢ္န႔ဢ္ အဂ့ဿ္ယနာ္ယဲလီၯ. လံာ္တဘ့ဢ္အံၯ မ့ဿ္၀ဲ ကညီတဿ္စံဢ္စိၯအလံာ္ လဿအမံၯ တအိဢ္ဘဢ္ တ ဘ့ဢ္အံၯလီၯ.

တဿ္ဘ်ဴးတဿ္ဖွိဢ္ အိဢ္တ့ဿ္လဿ ကညီအဖီခိဢ္ သရဢ္ဖးဒိဢ္ အူပညါ အလံာ္ကညီတဿ္စံဢ္စိၯအံၯအပူၯ တဿ္ဂ့ဿ္တဖဢ္ဟ့ဢ္ဂံဿ္ဟ့ဢ္ဘါ၀ဲ  ဒ္သိးဒီး ကီဿ္ပယီၯကလုာ္ဒူဢ္အဖဢ္ ကအိဢ္ဃူအိဢ္ဖိးဒံးဒီပုဿ္၀ဲဿ္အသိး အါဒဢ္တဿ္တက့ဿ္မ့ဿ္ဒဢ္ ပာ္ဖ်ါထီဢ္၀ဲ ကညီဒီကလုာ္ အလုဿ္အလဿ္သကဲးပ၀းအဃိ လဿကြဲဿ္ကဘီအက ဒုအဖီလာ္အံၯ ဖဲလဿ တဿ္မၯ၀ဲ ၁၈ နံဢ္ ပွဲၯထီဢ္ ကီဿ္စဿဖွိဢ္အမူးဖးဒိဢ္အကတီဿ္ တဿ္ထုးထီဢ္အီၯကန႔ဿ္ အဂီဿ္ ဃ့ကညးထီဢ္ဃာ္၀ဲဒဢ္လဿ သရဢ္ အူသ့မီဢ္အအိဢ္န႔ဢ္လီၯ. သရဢ္ အူသ့မီဢ္တခီ ဃုာ္ဒီးကညီဒီ ကလုာ္တဖဢ္တကးဘဢ္ဃုာ္ဒီးကမ်ဿဿ္ပွၯမၯသကိးတဿ္ခဲလဿာ္အတဿ္ဘ်ဳးတဿ္ဖွိဢ္ အိဢ္ဒီးတဿ္ဘဢ္သး လဿ ကထုးထီဢ္၀ဲဒဢ္အဃိ ယစံးဘ်ဳးဘဢ္အီၯလဿ သူဢ္လဿသး လဿလံာ္တဘ့ဢ္အံၯ တဿ္ထုးထီဢ္အီၯဖဲ (သးသ ဟီဢ္လံာ္စဲးက်ံးတဿ္ထုးထီဢ္အလီဿ္) န႔ဢ္ ပထုးထီဢ္ဘဢ္အီၯအဂ့ဿ္န႔ဢ္လီၯ.

ဇြဲထိရွ႕ဢ္ (၁‚၂‚၁၉၆၅)
ဘဢ္တဿ္က်ိာ္ထံက့ၯအီၯလဿ (ကီဿ္သူလ့ၯ) 

ဘဢ္ဃးဒီး ကညီကီဿ္စဲဢ္မုဿ္နံၯ ကဲထီဢ္အဂ့ဿ္

ကညီကီဿ္စဲဢ္မုဿ္နံၯ

ဖဲလါနိဢ္၀့ဘဿဢ္ ၇ သီအနံၯန႔ဢ္ ကညီကီဿ္စဲဢ္အံၯ မ့ဿ္၀ဲ(ကီဿ္သူလ့ၯ)မုဿ္နံၯန႔ဢ္လီၯ. ကညီကီဿ္စဲဢ္မုဿ္နံၯ ဟဲကဲ ထီဢ္အဂ့ဿ္န႔ဢ္ ဖ်ါ၀ဲဒ္အဖီလာ္အသိးအံၯန႔ဢ္လီၯ.

တဿ္ကရဿကရိခိဢ္ ဂံဿ္ခီဢ္ထံးတဿ္ဘ်ဿနီဢ္ဂံဿ္ ၁၈၀ အဆဿဖိ(၁) အသိးန႔ဢ္ ဃိဢ္လိာ္ကီဿ္ရ့ဢ္အံၯ တဿ္ပာ္ပနီဢ္အီၯ လဿအမ့ဿ္၀ဲ ကညီစဲဢ္တဿတပတီဿ္န႔ဢ္လီၯ. ဖဲ ၁၉၅၄ နံဢ္ လါယူၯ ၁ သီအနံၯ ဃိဢ္လိာ္ကီဿ္ရ့ဢ္ဒီးတဿ္လီဿ္လဿ အဘဢ္ထြဲလိာ္အသးလဿအမ့ဿ္၀ဲ ဖါအဢ္‚ သဢ္တီဢ္ လူဿ္ပ်ဲဿ္တဖဢ္ ဖဲ ၁၉၅၅ နံဢ္ လါယူၯထီဢ္ ၁ သီအနံၯတခီ ကႜးအ့စ့ဢ္ကႜံ‚ ကီးကရံး ကီဿ္ဆဢ္ ကညီကီဿ္စဲဢ္ အလဲဿ္အထီဒီး ကညီကီဿ္စဲဢ္အတဿ္ပဿဆွဿအပူၯ တဖဢ္ဟဲအိဢ္ ထီဢ္၀ဲဒဢ္လီၯ. ကညီကီဿ္စဲဢ္အလဲဿ္အထီအိဢ္၀ဲ လဿစတူဢ္ယါ တဿဢ္ခဲလဿာ္ (၁၁၀၉၁) န႔ဢ္လီၯ. ဒူသ၀ီခဲလဿာ္ (၄၆၄)ဒီး ပွၯနီဢ္ဂံဿ္အိဢ္၀ဲ (၆၀၀၀၀၀)ဃုကလးဃဢ္ဃဢ္န႔ဢ္လီၯ. ဖဲ ၁၉၅၆ နံဢ္လါဖ့ၯၾဘဴအါရံၯ ၂၅ သီအနံၯ တဿ္မၯ၀ဲ (စုဒၵသမ) ၁၄ ၀ီတ၀ီ ကညီကီဿ္စဲဢ္ တဿ္ထံဢ္လိာ္အံၯ တဿ္ဆွဿႏုာ္ဃာ္၀ဲလဿ တဿ္ကပာ္ပနီဢ္ ကညီ ကီဿ္စဲဢ္ မုဿ္နံၯန႔ဢ္လီၯ.

ကညီကီဿ္စဲဢ္မုဿ္နံၯ တဿ္ပာ္ပနီဢ္အီၯအံၯ အိဢ္ဖ်ါ၀ဲဒ္တဿ္ဂ့ဿ္လဿ လာ္တဖဢ္အံၯ အသိးန႔ဢ္လီၯ.

၁. ဃိဢ္လိာ္ကီဿ္ရ့ဢ္အံၯ တဿ္ပာ္ပနီဢ္အီၯဒ္အမ့ဿ္ ကညီကီဿ္စဲဢ္၀ံၯ ထံကီဿ္ ကီဿ္ခိဢ္ တဿ္ဆဲးစုမုဿ္က်ဿဿ္ဒီး ပာ္ဂဿဿ္ပာ္က်ဿၯ၀ဲဖဲ လါနိဢ္၀့ဘဿဢ္ ၇ သီအနံၯ.

၂. ဖါအဢ္‚ လူဿ္ပ်ဲဿ္‚ သဢ္တီဢ္ကီဿ္ဆဢ္တဖဢ္ အဆိကတဿဿ္တဘ်ီကညီကီဿ္စဲဢ္အပူၯ ပဢ္ဃုာ္ပဢ္ဂီဿ္၀ဲဖဲ လါယူၯ ၁ သီအနံၯ.

၃. ကႜးအ့စ့ဢ္ကႜံ‚ ကီးကရံး ကီဿ္ဆဢ္တဖဢ္ ဟဲပဢ္ဃုာ္၀ဲဒဢ္လဿ ကညီကီဿ္စဲဢ္ပူၯ ခံဘ်ီတဘ်ီဖဲ လါယူၯလံ ၁ သီ အနံၯ.

လဿတဿ္သဿသီအံၯ ကညီကီဿ္စဲဢ္အမုဿ္နံၯ တဿ္ကပာ္ဂဿဿ္ပာ္က်ဿၯအီၯ တဿ္ဆိကမိဢ္အီၯအကဆဿကတီဿ္ ဖဲ လါနိဢ္၀့ဘဿဢ္ ၇ သီအနံၯ န႔ဢ္ တဿ္ဃုထဿထီဢ္၀ဲဒဢ္လဿ ကမ့ဿ္၀ဲ ကညီကီဿ္စဲဢ္အမုဿ္နံၯန႔ဢ္လီၯ.

၁. လါယူၯ ထီဢ္ ၁သီဒီး လါယူၯလံ ထီဢ္ ၁ သီန႔ဢ္ မ့ဿ္၀ဲ တဿ္စူၯခါအကတီဿ္ဒီး တဿ္စူၯအဃိ မၯ၀ဲ မူးတဿ္ရဲဢ္တဿ္ က်ဲၯ တၾကဿးတဘဢ္၀ဲဒဢ္ဘဢ္.

၂. လါနိဢ္၀့ဘဿဢ္ ၇ သီအနံၯအံၯ မူခိဢ္ကလံၯသီဢ္ဂ့ၯ၀ဲဒီး မ့ဿ္တဿ္ဆဿကတီဿ္လဿ အမ့ဿ္ တဿ္ကိဿ္ခါအဃိ တဿ္မၯ၀ဲမူးတဿ္ရဲဢ္တဿ္က်ဲၯတဖဢ္ သ့၀ဲဒဢ္ဒိဢ္လီၯ.
၃. လဿနံၯအ၀ဲန႔ဢ္ လါနိဢ္၀့ဘဿဢ္ ၇ သီအနံၯအံၯ ထံကီဿ္ ကီဿ္ခိဢ္တဖဢ္ ဆဲးလီၯ၀ဲ စုမုဿ္က်ဿဿ္လဿ အမ့ဿ္ ကညီကီဿ္စဲဢ္မုဿ္နံၯန႔ဢ္လီၯ. ခီဖ်ိတဿ္ဂ့ဿ္တဖဢ္အံၯ အဃိ ဖဲ လါနိဢ္၀့ဘဿဢ္ ၇ သီအနံၯန႔ဢ္ ကညီကီဿ္စဲဢ္ တဿ္ပာ္ပနီဢ္ ပာ္ဂဿဿ္ပာ္က်ဿၯအီၯလဿ အဖိးမံဒီးသဲးစးအဃိ တဿ္မၯလၯကပီၯ၀ဲဒဢ္န႔ဢ္လီၯ.

ကညီကီဿ္စဲဢ္

ဖဲ ၁၉၆၄ နံဢ္ လါအ့ျဖ့ဢ္ ၃ သီအနံၯန႔ဢ္ ကညီကီဿ္စဲဢ္ အံၯ ဘဢ္တဿ္ကိးဆီတလဲက့ၯအမံၯလဿ ကီဿ္သူလ့ၯ န႔ဢ္လီၯ. ကီဿ္သူလ့ၯ အလဲဿ္အထီအံၯ အိဢ္၀ဲဒဢ္ စတူဢ္ယါ တဿဢ္ပာ္ဖွိဢ္ခဲလဿာ္ (၁၁.၀၉၁) တကလးတကထိခြံ ဆံတတဿဢ္အိဢ္၀ဲဒဢ္န႔ဢ္လီၯ.

ကညီကီဿ္စဲဢ္အံၯ ကီဿ္ပယီၯ မုဿ္ထီဢ္ ကလံၯထံးအနဿဢ္‚ ကလံၯဆိးတကပၯ လးတံးကႜဴဢ္ ဒံဢ္ကရံဢ္ ၁၅.၁၅ (ယ့၀့ဿ္ဒီးတတီၯဃီ)ဒီး ဒံဢ္ကရံဢ္ ၁၉.၁၃ (ယ့နံဢ္၀့ဿ္ဒီးတတီၯဃီ) မုဿ္ထီဢ္တကပၯ လီးကႜံဢ္တြ႕ဢ္ဒံဢ္ကရံဢ္ ၉၆.၁၅ ဒီး ဒံဢ္ကရံဢ္ ၉၈.၅၅ အဘဿဢ္စဿၯန႔ဢ္ ကလံၯစိးတုၯလဿ မုဿ္ထီဢ္ကလံၯထံး အိဢ္တူဿ္ရဲဢ္လီၯအသး အံဢ္အံဢ္ဒီး က့ဢ္ကူ၀ဲဒဢ္ဖးထီန႔ဢ္လီၯ.

ကညီကီဿ္စဲဢ္ အဆဿကြဿ္ဆဿဢ္မဲာ္န႔ဢ္ လဿကလံၯစိးတကပၯ ယမဲသ့ကီဿ္ရ့ဢ္‚ မုဿ္ထီဢ္ကလံၯစိးတကပၯ ယိၯဒိဢ္ ကီဿ္စဲဢ္ဒီး ကယါကီဿ္စဲဢ္မုဿ္ထီဢ္တကပၯ ဃိဢ္လိာ္က်ိဒီး ထံက်ိလဿအဆံး သူမွဲက်ိတဖဢ္ အဘဿဢ္စဿၯ ကီဿ္ ကႜီဢ္တဲဢ္ဒီး လဿကလံၯထံးတကပၯ ကႜဲးကမံဢ္ကီဿ္စဲဢ္တဖဢ္ ပဢ္ဃုာ္၀ဲဒဢ္ဒီး ယ့၀့ဿ္‚ မုဿ္ႏုာ္တကပၯတခီ တီအူ ကီဿ္ရ့ဢ္ပဢ္ဃုာ္၀ဲဒဢ္ဒီး ယ့တဢ္ရွ႕ဢ္ ကီဿ္ဆဢ္တဖဢ္‚ ဒူသထူဿ္ကီဿ္ရ့ဢ္ပဢ္ဃုာ္၀ံၯ ဘံလ့‚ ဒူသထူဢ္ဒီး ပီကီဿ္ဆဢ္ တဖဢ္ ကႜဲးကမံဢ္ကီဿ္ရ့ဢ္‚ ကႜဲးမယီ‚ မူဒိဢ္‚ ကႜဲးကမံဢ္ဒီး ယ့ကီဿ္ဆဢ္တဖဢ္ အိဢ္၀ဲဒဢ္လီၯ. ကီဿ္စဲဢ္ အပူၯ ကီဿ္ရ့ဢ္ တဘ့ဢ္ဘဢ္တဘ့ဢ္‚ ကီဿ္ဆဢ္တဘ့ဢ္ဘဢ္တဘ့ဢ္ အလဲဿ္အထီအံၯ ဃိဢ္လိာ္ (၂၆၆၆)‚ လူဿ္ပ်ဲဿ္(၁၇၆၄)‚ ဖါအဢ္ (၁၀၀၇)‚ ကီးကရံး(၁၉၆၃)‚ ကႜးအ့စ့ဢ္ကႜံ(၁၂၃၉)‚ သဢ္တီဢ္(၇၀၃) စတူးယါတဿဢ္ တဖဢ္ အိဢ္၀ဲဒဢ္စုာ္စုာ္လီၯ.

ကညီကီဿ္စဲဢ္အ၀့ဿ္ခိဢ္န႔ဢ္ မ့ဿ္၀ဲဒဢ္ ၀့ဿ္ဖါအဢ္ န႔ဢ္လီၯ.


ကညီကီဿ္စဲဢ္ နီဢ္တယဿ္

၁. နီဢ္တယဿ္အက့ဿ္အဂီၯ အနဿဢ္လြံဿ္နဿဢ္ဃူ စတူးယါ အက့ဿ္အဂီၯန႔ဢ္လီၯ.

၂. နီဢ္တယဿ္အလြဲဿ္လဿ စုစ့ဢ္တကပၯအနဿဢ္ နီဢ္တယဿ္သဿပူတပူ အလီဿ္န႔ဢ္ အိဢ္၀ဲဒီး ဆဢ္၀ါ တဖ်ဿဢ္‚ အလြဲဿ္လဿ အအိဢ္တ့ဿ္တဖဢ္ အလုးဒီး အခဿဢ္သးန႔ဢ္ အ၀ါ အိဢ္၀ဲဒဢ္၀ံၯ နီဢ္တယဿ္ အလီဿ္ခံကတဿဿ္ တခါန႔ဢ္ မ့ဿ္၀ဲ အလြဲဿ္ဂီၯန႔ဢ္လီၯ.

၃. နီဢ္တယဿ္ပၾတီာ္ အက့ဿ္အဂီၯ

နီဢ္တယဿ္အဒိဢ္ကတဿဿ္---အလဲဿ္အိဢ္၀ဲ ၉ ပ်ဿ္‚ အထီအိဢ္၀ဲ ၅ ပ်ဿ္

နီဢ္တယဿ္ အခဿဢ္သး ------ အလဲဿ္အိဢ္၀ဲ ၆ ပ်ဿ္ဒီး ၆ စုမုဿ္ဒိဢ္

အထီတခီ အိဢ္၀ဲ ၃ ပ်ဿ္ဒီး ၄ စုမုဿ္ဒိဢ္

နီဢ္တယဿ္ အဆံးတခီ အလဲဿ္အိဢ္၀ဲ ၄ ပ်ဿ္ဒီး ၅ စုမုဿ္ဒိဢ္

အထီတခီ အိဢ္၀ဲ ၂ ပ်ဿ္ဒီး ၆ စုမုဿ္

။ ။ ။။ အလဲဿ္ ၃ ပ်ဿ္

အထီ တခီ ၁ ပ်ဿ္ဒီး ၈ စုမုဿ္ဒိဢ္

။ ။ ။။ အလဲဿ္ ၃ ပ်ဿ္

အထီ တခီ ၁ ပ်ဿ္ဒီး ၈ စုမုဿ္ဒိဢ္

။ ။ ။။ အလဲဿ္ ၂ ပ်ဿ္ ၆ စုမုဿ္ဒိဢ္

အထီ တခီ ၁ ပ်ဿ္ဒီး ၄ စုမုဿ္ဒိဢ္တ၀ာ္

။ ။ ။။ အလဲဿ္ ၂ ပ်ဿ္

အထီ တခီ ၁ ပ်ဿ္ဒီး ၁ စုမုဿ္ဒိဢ္

။ ။ ။။ အလဲဿ္ ၁ ပ်ဿ္ ၆ စုမုဿ္ဒိဢ္

အထီ တခီ ၁၀ စုမုဿ္ဒိဢ္

။ ။ ။။ အလဲဿ္ ၁ ပ်ဿ္

အထီ တခီ ၇ စုမုဿ္ဒိဢ္ တ၀ာ္

တဿ္သ့ဢ္တဖဢ္အံၯ မ့ဿ္၀ဲဒဢ္ ကညီကီဿ္စဲဢ္ အနီဢ္တယဿ္ အက့ဿ္အဂီၯန႔ဢ္လီၯ.

အခီပညီ လဿအရ့ဒိဢ္တခီ မ့ဿ္၀ဲ

၁. နီဢ္တယဿ္လဿစုစ့ဢ္တကပၯ သဿပူတပူအလီဿ္န႔ဢ္ လဿတဿ္အဿဢ္အက်ါ ဆဢ္ဖးဒိဢ္တဖ်ဿဢ္ အခီပညီစံးတဿ္န႔ဢ္ မ့ဿ္လဿကီဿ္စဿဖွိဢ္အပူၯ မ့ဿ္၀ဲ ကီဿ္စဲဢ္တဘ့ဢ္အဂ့ဿ္ ပာ္ဖ်ါထီဢ္၀ဲဒဢ္လီၯ.

၂.  အလြဲဿ္အလုးစံးတဿ္န႔ဢ္ တီလိၯ‚မ့ဿ္၀ဲ တဿ္မုာ္တဿ္ခုဢ္အပနီဢ္

၃. အ၀ါတခီ မ့ဿ္၀ဲ တဿ္စီတဿ္ဆွံဒီး တီလိၯအတဿ္ပနီ္ဢ္န႔ဢ္လီၯ.

၄. အလြဲဿ္အဂီၯစံးတဿ္န႔ဢ္ တဿ္သူဢ္ဒူသးဒူ‚ သူဢ္ဆူဢ္သးဆူဢ္‚ သြံဢ္စဿဖွိဢ္ အတဿ္ပနီဢ္လဿ အရ့ဒိဢ္လဿ တဿ္ပာ္ဖ်ါထီဢ္အီၯလီၯ.

အ၀ဲအံၯမ့ဿ္၀ဲဒဢ္ ကညီကီဿ္စဲဢ္ အနီဢ္တယဿ္န႔ဢ္လီၯ.

(*********)

ကညီကီဿ္စဲဢ္ တဿ္စဲပနီဢ္

၁. လဿ က်ိဢ္တဖဢ္အခဿဢ္သးဖီခိဢ္န႔ဢ္ သံဢ္လး‚ သမးဒံဿ္‚ တဿ္အဿဢ္တဿ္ပနီဢ္ အလံာ္တဖဢ္ ဘဢ္တဿ္ကြဲးဃာ္အီၯ

၂. လဿစုထြဲတကပၯအိဢ္ဒီး ကဆီက့ဿ္ဂီၯ
၃. လဿစုထြဲတကပၯအိဢ္ဒီး ကဆီက့ဿ္ဂီၯ
၄. လဿအဖီိခိဢ္န႔ဢ္ အိဢ္၀ဲဒဢ္ဒီး ခ့ယုဿ္အဂီၯတခါလီၯ.

တဿ္ပနီဢ္၀ဲအံၯ‚ လံာ္က်ိၯ၀ဲအံၯ တဿ္ပနီဢ္လဿ အအိဢ္ဃာ္ဖဲအံၯသ့ဢ္တဖဢ္အံၯ မ့ဿ္၀ဲဒဢ္ ကညီကီဿ္စဲဢ္ အတဿ္စဲပနီဢ္ န႔ဢ္လီၯ.

တဿ္အခီပညီလဿ အရ့ဒိဢ္

၁. တဿ္စဲပနီဢ္ အခဿဢ္သး က်ိဢ္အမဲာ္သဢ္လိၯန႔ဢ္ အခီပညီစံး၀ဲ ကညီကလုာ္တဖဢ္ ကပာ္ဖ်ါထီဢ္၀ဲ အလုဿ္လဿ္ ထူသႏူ တဿ္ဆဲးတဿ္လၯတဖဢ္.

၂. သံဢ္လး‚ သမးဒံး‚ တဿ္သူဢ္တီသးရၯ လံာ္ဖ်ဿဢ္အခီပနီတခီ ကညီဒီကလုာ္ အလုဿ္အလဿ္အိဢ္လဿပွဲၯဒီး သူသံဢ္ဂ့ၯဂ့ၯ‚ သူဢ္ဘ်ဿသးတီ‚ အိဢ္ဒီးတဿ္သူဢ္တီသးတီ အကံဿ္အစီလဿ အဂ့ၯတဖဢ္ ပာ္ဖ်ါထီဢ္၀ဲဒဢ္လီၯ.

၃. တဿ္စဲပနီဢ္ လဿစုထြဲတကပၯတခီ အိဢ္၀ဲဒီး ကဆီ၀ံၯ လဿ စုစ့ဢ္တခီ အိဢ္၀ဲဒဢ္ဒီး ကဆီအက့ဿ္အဂီၯအံၯ ကီဿ္စဿဖွိဢ္ကီဿ္ပယီၯအပူၯ ကညီကီဿ္စဲဢ္အံၯ တဿ္ထုးထီဢ္၀ဲသ့ဢ္တဖဢ္ မ့ဿ္၀ဲ နီဢ္ဂံဿ္ ၂ အအါကတဿဿ္လီၯ.

၄. တဿ္စဲပနီဢ္ အဖီခိဢ္ကတဿဢ္န႔ဢ္ ခ့ယုဿ္အဂီၯအံၯ ကီဿ္စဿဖွိဢ္ကီဿ္ပယီၯ အတဿ္စဲပနီဢ္ ခ့ယုဿ္အဂီၯတခါလီၯ. မ့ဿ္၀ဲ ကီဿ္စဿဖွိဢ္ကီဿ္ပယီၯအပူၯ မ့ဿ္၀ဲ ကီဿ္စဲဢ္တဘ့ဢ္လဿ အကဲထီဢ္၀ဲ ကရဿဖိတခါအဂ့ဿ္ ပာ္ဖ်ါထီဢ္၀ဲလီၯ.

(ဘဢ္တဿ္ပာ္ဖ်ါထီဢ္က့ၯအီၯလဿ ကလုာ္လံာ္လဲဿ္ဒီး ပွၯဂ့ဿ္၀ီခြဲးယာ္ ခိဢ္ဖးကစဿ္ ဖုမီဢ္စ့ဢ္ကႜဲဢ္(ဖူ႔ေမာင္စင္ၾကယ္) ကညီ တဿ္အိဢ္မူ လုဿ္လဿ္လံာ္လဲဿ္အပူၯ)

ဘဢ္တဿ္က်ိာ္ထံက့ၯအီၯလဿ - စီၯကဆွံ

ကညီဖိလဿအဲကလံးခီလနံဢ္တဿ္ပဿအစိၯ (၁၈၂၆-၁၉၄၁)

(က) အဲကလံးပယီၯတဿ္ဒုးအခီဢ္ထံးတဘ်ီ(၁၈၂၄-၁၈၂၆)

စးထီဢ္လဿပယီၯစီၯပၯ(ဘိုးေတာ္ဖုရား)အစိၯန့ဢ္ရဿဿ္ခဿဢ္ဒီးဘ့ကလါကီဿ္ခံဘ့ဢ္အဘဿဢ္စဿၯတဿ္သဘံဢ္
သဘုဢ္အိဢ္ထီဢ္၀ဲအကလုာ္ကလုာ္အဃိအဲးကလံးဒီးပယီၯအတဿ္ရ့လိာ္အသးဖ့ဢ္ဆဿထီဢ္၀ဲဒဢ္လီၯ.တုၯမ့ဿ္
တုၯဖဲပယီၯစီၯပၯ(ဘျကီးေတာ္ဖုရား)အစိၯန့ဢ္ထံဆဿကီဿ္ဆဿတဿ္သဘံဢ္သဘုဢ္အံၯတုၯ၀ဲဒဢ္ဆူအအဿ
ကတဿဿ္လီၯ.ဖဲ၁၈၁၉နံဢ္န့ဢ္ပယီၯစီၯပၯ(မာျဂစ္ဆင္)န့ဢ္လီၯ.တုၯမ့ဿ္ကီၯလၯသူစီၯပၯထံဢ္၀ဲပယီၯသုးမုဿ္
ဒိဢ္န့ဢ္ဒီးဒုး၀ဲတဘူဢ္ဘဢ္အဃိစံဢ္ႏုာ္၀ဲဒဢ္ဆူကီၯလၯ၀ါအတဿ္ပဿအပူၯန့ဢ္လီၯ.ဒီးဃ့တဿ္မၯစဿၯလဿကီၯ
၀ါတဖဢ္အအိဢ္ဒီးကီၯလၯ၀ါတဖဢ္အဿဢ္လီၯ၀ဲဒဢ္လဿကမၯစဿၯကီၯလၯသူစီၯပၯဖိတဖဢ္လဿပယီၯအတဿ္
မၯနဿၯအပူၯန့ဢ္လီၯ.ဖဲ၁၈၂၄နံဢ္ပယီၯစီၯပၯသုးတဖဢ္ႏုာ္လီၯဆူကီၯလၯသူကီဿ္ပူၯတဘ်ီဃီဘဢ္ကြဿ္ဆဿဢ္
မဲာ္တဿ္ဒုးဒီးအဲကလံးအသုးန့ဢ္လီၯ.

လဿတဿ္ဂ့ဿ္ဒ္အံၯတဖဢ္အဃိအဲကလံးဒီးပယီၯအတဿ္ရ့လိာ္အသးအံၯတုၯ၀ဲဒဢ္ဆူအအဿကတဿဿ္န့ဢ္လီၯ.
တဿ္ဆဿကတီဿ္ဖဲန့ဢ္ကီၯလၯသူစီၯပၯဖိတဂၯလဿအမ့ဿ္(စႏၼရတႏၱရွိန္)ဟံးန့ဿ္တဿ္မၯစဿၯလဿအဲကလံး
အအိဢ္၀ံၯထီဒါပယီၯအစီၯပၯအတဿ္ပဿတဿ္ျပးန့ဢ္လီၯ. တုၯမ့ဿ္ပယီၯအစီၯပၯအသီလဿအမ့ဿ္ (ဘျကီးေတာ္ဘုရား) နဿ္ဟူလဿကီၯလၯသူစီၯပၯအဖိ (စႏၼရတႏၱရွိန္) ပဿဿ္ဆဿအီၯလံဒီးမဿသုးခိဢ္က်ဿဿ္
လဿအမ့ဿ္(မဟာဗႏၶုုုုုူဳလ)ဒ္သိးကလဲၯမၯနဿၯကြံာ္ကီၯလၯသူစီၯပၯဖိတဂၯအံၯန့ဢ္လီၯ.ကီၯလၯသူစီၯပၯဖိ
တဂၯအံၯဒုးပယီၯအစီၯပၯအသုးတနဿၯအဃိလဲၯစံဢ္ႏုာ္၀ဲဒဢ္ဆူအဲကလံးတဿ္ပဿအပူၯန့ဢ္လီၯ.

ပယီၯတဖဢ္ဃ့က့ၯစီၯပၯဖိ (စႏၼရတရႏၱရွိန္) ဘဢ္ဆဢ္အဲကလံးတဟ့ဢ္က့ၯဘဢ္အဃိပယီၯဒီးအဲကလံးအ
တဿ္္ရ့လိာ္အသးအဿထီဢ္ကဒီးန့ဢ္လီၯ.ဖဲ၁၈၂၄နံဢ္ဖးဖီအဆဿကတီဿ္န့ဢ္အဲကလံးအသုးတဖဢ္ဟဲဆီလီၯအ
သုးဖဲပယီၯအတဿ္ပဿ(ရွင္မျဖဴကြ်န္း)အဃိပယီၯအစီၯပၯခါလီၯအကလုဿ္ဒ္သိးကလဲၯဒုးဖ်ိးကြံာ္အဲကလံးအ
သုးတဖဢ္န့ဢ္လီ္ၯ. တဿ္ဂ့ဿ္ဒ္အံၯတယံာ္ဘဢ္န့ဢ္အဲကလံးအသုးတဖဢ္လဲၯဒုးနဿၯကြံာ္ (ရွင္မျဖဴကြ်န္း)တဘ်ီ
ကဒီးအဃိပယီၯဒီးအဲပလံးအတဿ္ဒုးစးထီဢ္၀ဲန့ဢ္္လီၯ.ဖဲကီၯလၯသူဒီးပယီၯအကီဿ္ဆဿအဲကလံးဒီးပယီၯတဿ္
ဒုးစးထီဢ္တဘ်ီဃီအဲကလံးထံသုးလဲၯထီဢ္ဆူ၀့ဿ္တကူဢ္ဒီးဒုး၀့ဿ္တကူဢ္န့ဢ္လီၯ.

တုၯမ့ဿ္ပယီၯစီၯပၯနဿ္ဟူအဲကလံးထံသုးထီဢ္ဒုး၀့ဿ္တကူဢ္လံဒီးမၯလိာ္၀ဲပယီၯသုးခိဢ္က်ဿဿ္(မဟာဗႏၥူူူူုုဳလ)
ဒ္သိးကဟဲက့ၯမၯစဿၯတဿ္လဿ၀့ဿ္တကူဢ္တဿ္ဒုးအဂီဿ္န့ဢ္လီၯ.(မဟာဗႏၥုဳလ)ဟဲက့ၯတုၯ ဖဲ၁၈၂၅နံဢ္
အနံဢ္ဖးဖီဘဢ္ဆဢ္ ထီဢ္ဒုး၀့ဿ္တကူဢ္တန့ဿ္ဘဢ္အဃိ (မဟာဗႏၥဳလ) က့ၯဆီလီၯက့ၯအလီဿ္ဖဲ၀့ဿ္ဒႏူးဖႜဴဢ္
ဒီးခီဆဿအဲကလံံးအသုးဖဲန့ဢ္လီၯ. တုၯမ့ဿ္အဲကလံးတဖဢ္ပာ္ဂဿဿ္ပာ္က်ဿၯ၀့ဿ္တကူဢ္လဿအတဿ္ပဿအဖီ
လာ္၀ံၯလဲၯထီဢ္ဒုး၀့ဿ္ဒႏူးဖႜဴဢ္ဒီးဘဢ္ဒုး၀ဲယဲဿ္လါဃဢ္ဃဢ္၀ံၯပယီၯသုးခိဢ္က်ဿဿ္(မဟာဗႏၥဳလ)သံ၀ဲအဃိ
အဲကလံးမၯန့ဿ္၀့ဿ္ဒႏူးဖႜဴဢ္၀ံၯလဲၯထီဢ္ကဒီး ဆူထးဒ္သိးအကမၯနဿၯကီဿ္ပယီၯအ၀့ဿ္ခိဢ္၀့ဿ္အ့၀းအဂီဿ္
န့ဢ္လီၯ.

ဘဢ္ဆဢ္တုၯဖဲပယီၯအသ၀ီအမံၯ(ရႏၱပုိရြာ)တဘ်ီဃီစီၯပၯခဿဢ္စးတဖဢ္ဟဲထံဢ္လိာ္အသးဒီးအဲကလံး
ဒ္သိးကမၯက့ၯတဿ္ဃူတဿ္ဖိးဒီးကပတုာ္တဿ္ဒုးအဂီဿ္န့ဢ္လီၯ.လဿတဿ္ဂ့ဿ္အံၯအဖီခိဢ္အဲကလံးဃ့တဿ္
ဂ့ဿ္ယဲဿ္ထံဢ္လဿပယီၯကလူၯထြဲမၯထြဲဒီးပယီၯအဿဢ္လီၯလဿကလူၯထြဲမၯထြဲ၀ဲအဃိဖဲ၁၈၂၆နံဢ္ဖဲ
လါဖ့ၯျဘူၯအါရံၯ(၂၄)သီအနံၯန့ဢ္အဲကလံးဒီးပယီၯမၯလံာ္တဿ္အဿဢ္လီၯတဘ့ဢ္လဿဘဢ္တဿ္ကိး
အီၯ(ရႏၱပုိစာခ်ဴပ္)ယၯတပိဢ္လံာ္ဃံးဃာ္တဘ့ဢ္န့ဢ္လီၯ.လဿလံာ္ဃံးဃာ္အပူၯတဿ္ဂ့ဿ္အကါဒိဢ္ယဲဿ္
ထံဢ္မ့ဿ္၀ဲ-

(၁)ပယီၯစီၯပၯအပဒိဢ္တဘဢ္မၯဘဢ္ထြဲလိာ္အသးဒီးကီၯလၯသူကီဿ္စဲဢ္ဖိ္တဖဢ္ လဿအမ့ဿ္ ကီဿ္
အါသဢ္ (အာသံ)ကီဿ္(မဏိပူရ)ဒီးကီဿ္(ဂ်ိန္းကိယ)တဖဢ္လဿၯဘဢ္.

(၂)ပယီၯစီၯပၯပဒိဢ္ကဘဢ္ဟ့ဢ္လီၯရဿဿ္ခဿဢ္ကီဿ္စဲဢ္ဒီးတနီသရ့ဢ္ကီဿ္ခီဟီဢ္က၀ီၯတဖဢ္ဆူအဲကလံး
အအိဢ္.

(၃)ပယီၯစီၯပၯပဒိဢ္ပဘဢ္ဟ့ဢ္စ့အီဢ္လီးအကကြဲဿ္တဆံဆူအဲကလံးပဒိဢ္အအိဢ္.

(၄)အဲကလံးဒီးပယီၯကပာ္၀ဲအခဿဢ္စးခံခီလဿာ္ဒ္သိးကဖံးသကိးမၯသကိးတဿ္ကသ့အဂီဿ္.

(၅)ဘဢ္ဃးဒီးမုဿ္က်ိၯ၀ဲၯကြာ္တဿ္အဿဢ္လီၯအီလီၯတခီန့ဢ္ကမၯက့ၯ၀ဲလီၯလီၯဆီဆီန့ဢ္လီၯ.

(ခ)အဲကလံးပယီၯအတဿ္ဒုးခံဘ်ီတဘ်ီ ၁၈၅၂-၁၈၅၃

တုၯမ့ဿ္အဲကလံးဒီးပယီၯအတဿ္ဒုးအခီဢ္ထံးတဘ်ီ၀ံၯအလီဿ္ခံတဘ်ီဃီအဲကလံးမီၯသီတဖဢ္လဿအကမၯ
လံာ္ဃံးဃာ္ဘဢ္ဃးမုဿ္က်ိၯ၀ဲၯကြာ္တဖဢ္ဟဲတုၯဆူကီဿ္ပယီၯအ၀့ဿ္ခိဢ္ဒီးမၯလံာ္ဃံးဃာ္ဘဢ္ဃးတဿ္ဆါ
တဿ္ပ့ွၯအဂီဿ္န့ဢ္လီၯ.ဒ္လံာ္ဃံးဃာ္အသိးအဲကလံးတဖဢ္ဒိးန့ဿ္အခြဲးအယာ္သဘ့်အါထီဢ္လဿမုဿ္က်ိၯ၀ဲၯ
ကြာ္အဂီဿ္န့ဢ္လီၯ.ဖဲ၁၈၃၀နံဢ္န့ဢ္အဲကလံးသုးခိဢ္အမံၯလဿ(MajorBurney)မ့ၯကႜဿၯဘဿန့ဢ္တီခိဢ္ရိဢ္မဲ
ဒီးဟဲတုၯဆူကီဿ္ပယီၯဒ္အဲကလံးမီၯသီအသိးန့ဢ္လီၯ.

MajorBurneyဂုာ္က်ဲးစဿး၀ဲဒ္သိးအဲကလံးဒီးပယီၯအဘဿဢ္စဿၯတဿ္ဂ့ဿ္တဿ္္တဖဢ္ကဘဢ္ဘ်ီးဘဢ္ဒါက့ၯ
အဂီဿ္န့ဢ္လီၯ.တဿ္ဂ့ဿ္တနီၯမၯ၀ဲန့ဿ္ဘ့်ဘ့်ဆွီဆွီဘဢ္ဆဢ္တဿ္ဂ့ဿ္တနီၯနီၯကဲထီဢ္တဿ္ဂ့ဿ္ကီလဿခံခီလဿာ္
အဘဿဢ္စဿၯန့ဢ္လီၯ.တုၯမ့ဿ္ပယီၯအစီၯပၯ (ဘျကီးေတာ္ဘုရား) သံ၀ံၯအလီဿ္ခံပွၯပဿတဿ္အလီဿ္မ့ဿ္၀ဲ (သာယာ၀တီမင္း)န့ဢ္လီၯ တုၯမ့ဿ္ပယီၯစီၯပၯတဂၯအံၯထီဢ္ပဿကီဿ္ပယီၯတဘ်ီဃီအဲကလံးဒီးပယီၯ
အဘဿဢ္စဿၯတဿ္ဂ့ဿ္ကီတဖဢ္အိဢ္ထီဢ္၀ဲဒဢ္န့ဢ္လီၯ.တဿ္ဂ့ဿ္ကီအဒိဢ္ကတဿဿ္မ့ဿ္၀ဲ (သာယာ၀တီမင္း)
အံၯတတူဿ္လိာ္(ရႏၱပုိစာခ်ဴပ္) ယၯတဘိဢ္အလံာ္ဃံးဃာ္လဿၯဘဢ္အဃိတအဲဢ္ဒိးစ့ဿ္ကီးလဿအဲကလံး
မီၯသီတဖဢ္ကဟဲအိဢ္ဒီးအိဢ္ဆိးဖံးမၯလဿကီဿ္ပယီၯအပူၯလဿၯဘဢ္လဿတဿ္ဂ့ဿ္ကီတဖဢ္အံၯအိဢ္ထီဢ္
အဃိ MajorBurney က့ၯကဒါက့ၯဆူအကီဿ္ဖဲ၁၈၃၇နံဢ္န့ဢ္လီၯ

MajorBurney က့ၯ၀ံၯအလီဿ္ခံဖဲ ၁၈၄၀ နံဢ္န့ဢ္ပယီၯစီၯပၯပဒိဢ္တဖဢ္တတူဿ္လိာ္အဲကလံးမီၯသီတ
ဖဢ္လဿကီဿ္ပယီၯအပူၯလဿၯဘဢ္.ဖဲ ၁၉၄၆နံဢ္န့ဢ္ပယီၯစီၯပၯ (သာယာ၀တီမင္း) သံအဃိအဖိခြါ
(ပဂံမင္း) ထီဢ္ပဿက့ၯကီဿ္ပယီၯအနီန့ဢ္လီၯ.ဖဲပယီၯအစီၯပၯ(ပုဂံမင္း)အစိၯန့ဢ္အဲကလံးအစီၯပၯအ
ခဿဢ္စးလဿပဿတဿ္ဖဲကီဿ္လၯသူကီဿ္တဂၯမ့ဿ္၀ဲ (LordDalhousie) လီးဒါလ္ဟိစံဢ္န့ဢ္လီၯ.ပွၯကီၯ
လၯသူဖိတဖဢ္ဟ့ဢ္ကူဢ္အီၯလဿဒ္သိးကမၯန့ဿ္ကြံာ္ဒီးကဒုးနဿၯကြံာ္ကီဿ္ပယီၯအဂီဿ္ထီဘိန့ဢ္လီၯ

ဆဿကတီဿ္ဖဲန့ဢ္ (ဟာသာ၀တီ) အကီဿ္ဆဢ္ခိဢ္ (ဦးအုပ္) သမံသမိး အဲကလံးခံဂၯလဿအမ့ဿ္
ရွဲဖဿဢ္ (shephand) ဒီးလူ၀ံးစ္ (Lewis)ခံဂၯန့ဢ္လီၯ.အဃိအဲကလံးအပဒိဢ္ကဖီဢ္တဿ္အံၯအဂီဿ္
အဲကလံးစီၯပၯခဿဢ္စး (LordDalhousie) ပ်ဿ္လီၯခီမဲဒဿဢ္လံဘဿး(commodareLambert)
ဃုာ္ဒီးသုးကဘီသဿဘ့ဢ္ဒီးအဲကလံးဃ့တဿ္ဂ့ဿ္ခံခါလဿပယီၯစီၯပၯပဒိဢ္အအိဢ္န့ဢ္လီၯ.

တဿ္ဂ့ဿ္ခံခါအံၯမ့ဿ္၀ဲ…
(၁)ဘဢ္ဃးကီၯလၯ၀ါခံဂၯဘဢ္တဿ္သမံသမိးအီၯအဃိဃံစ့အီဢ္လီးလဿပယီၯစီၯပၯပဒိဢ္အအိဢ္(၂)
မဿပယီၯစီၯပၯဖးဒိဢ္တလဲာ္ကြံာ္(ဟံသာ၀တီ)ကီဿ္ဆဢ္ခိဢ္(ဦးအုပ္)ဆူတဿ္လီဿ္အဂၯန့ဢ္လီၯ.ပယီၯစီၯ
ပၯ(ပုဂံမင္း)အဿဢ္လီၯမၯထြဲ၀ဲအဲကလံးအတဿ္ဃ့ခံထံဢ္အံၯဒီးဆွဿထီဢ္ကီဿ္ဆဢ္ခိဢ္တဂၯလဿအမ့ဿ္
(ဦးမုန္) အူမိဢ္-(ဦးအုပ္)အလီဿ္န့ဢ္လီၯ. (ဦးမုန္) အံၯအပဿတဿ္အခါ အဲကလံးအသုးခိဢ္တဖဢ္ ဟဲဆူအအိဢ္ဒီးဟဲဒိးဘဢ္ကသ့ဢ္လဿအဟံဢ္ကရဿဿ္ပူၯအဃိကီဿ္ဆဢ္ခိဢ္(ဦးမုန္)တခီထံဢ္လိာ္အသး
ဒီးအဲကလံးခဿဢ္စးတဖဢ္အဃိလဿတဿ္တသူဢ္မံသးမံအပူၯအဲကလံးခဿဢ္စးတဖဢ္က့ၯကဒါက့ၯ၀ဲန့ဢ္
လီၯ.

တဘ်ီဃီအဲကလံးအသုးခိဢ္က်ဿဿ္(Lembert)လ့ဘဿးမဿလီၯအသုးတဖုဒ္သိးကလဲၯဟံးန့ဿ္ဆူဢ္ပယီၯ
စီၯပၯအသုးကဘီတဘ့ဢ္လဿအမ့ဿ္(ေရနန္းယာဥ္သာ)န့ဢ္လီၯ.ဖဲအလဲၯဟံးန့ဿ္သုးကဘီအံၯအခါအဲ
ကလံးဒီးပယီၯခံဒူဢ္အံၯကဲထီဢ္တဿ္ဘဢ္ဂံာ္ဂူာ္ဖးဒိဢ္တမံၯလီၯ.သုးခိဢ္က်ဿဿ္ (Lembert)လ့ဘဿး
ဆွဿလီၯတဿ္ကစီဢ္ဆူစီၯပၯပဒိဢ္အအိဢ္လဿမ့ဿ္အဲဢ္ဒိးအသုးကဘီန့ဢ္ကဘဢ္မၯထြဲ၀ဲတဿ္ဂ့ဿ္ယဲဿ္ထံဢ္
လဿအမ့ဿ္

(၁) ပယီၯစီၯပၯပဒိဢ္ကဘဢ္ဟ့ဢ္ကဒါက့ၯစ့အီဢ္လီး (၉၀၀၀) လဿအဟံးန့ဿ္၀ဲလဿအဲကလံးခံဂၯအံၯ
အအိဢ္.

(၂)(ဟာသာ၀တီ)ကီဿ္ဆဢ္ခိဢ္(ဦးမုန္)မ့ဿ္အတတူဿ္ထံဢ္လိာ္အသးဒီးအဲကလံးခဿဢ္စးတဖဢ္အဃိဒ္
သိးအဲကလံးခဿဢ္စးတဖဢ္အသးကမံအဂီဿ္ကဘဢ္မၯက့ၯ၀ဲ.

(၃) ကဘဢ္လူၯထြဲပိာ္ထြဲက့ၯ (ရႏၱပုိ) လံာ္ဃံးဃာ္.

(၄) မ့ဿ္လဿအဲကလံးတဖဢ္ ဘဢ္ကတီၯထီဢ္အသးလဿတဿ္ဒုးအဃိပယီၯစီၯပၯပဒိဢ္တဖဢ္ဘဢ္ဟ့ဢ္စ့တကကြဲဿ္လဿအတဿ္က
တဲာ္ကတီၯအဂီဿ္.

(၅) မ္ပယီၯစီၯပၯပဒိဢ္ကထုးကြံာ္ (ဟံသာ၀တီ) ကီဿ္ဆဢ္ခိဢ္လဿအလီဿ္အလၯတဘ်ီဃီန့ဢ္လီၯ.

တဿ္ဂ့ဿ္ယဲဿ္ထံဢ္အံၯမ့ဿ္လဿပယီၯစီၯပၯပဒိဢ္တူဿ္မၯထြဲ၀ဲတသ့ဘဢ္အဃိအဲကလံးဒီးပယီၯအ
တဿ္ဒုးခံဘ်ီတဘ်ီကဲထီဢ္ကဒီးအသးန့ဢ္လီၯ.တဿ္ဒုးတဘ်ီအံၯစ့ဿ္ကီးအဲကလံးတဖဢ္မၯနဿၯ
တဿ္အဃိမၯန့ဿ္ကီဿ္ပယီၯလာ္ခီဒီဘ့ဢ္န့ဢ္လီၯ.ဖဲတဿ္ဒုးအဆဿကတီဿ္ပယီၯအစီၯပၯ(ပုဂံမင္း)
သံအဃိပယီၯစီၯပၯအသီလဿအမ့ဿ္(မင္းတုန္းမင္း)ထီဢ္ပဿက့ၯကီဿ္ပယီၯအနီန့ဢ္လီၯ.လဿ
(မင္းတုန္းမင္း)စီၯပၯအစိၯဂုာ္က်ဲးစဿးမၯဃူမၯဖိးလိာ္အသးဒီးအဲကလံးပဒိဢ္အါအါဂီဿ္ဂီဿ္န့ဢ္လီၯ.

အဲကလံးပယီၯတဿ္ဒုးခံဘ်ီတဘ်ီ၀ံၯအဲကလံးပာ္လီၯ (AthurPhayer) အါသဿဢ္ဖဲယါလဿကပဿ
ကီဿ္ပယီၯလာ္ခီအဂီဿ္န့ဢ္လီၯ.လဿပယီၯအ၀့ဿ္တခီ (Athur Phayer) ပ်ဿ္လီၯ(Thomus Spears) သီမးစပံဒ္သိးကဟ့ဢ္တဿ္ကစီဢ္လဿအဲကလံးတဿ္ပဿအဂီဿ္န့ဢ္လီၯ.
လဿ (မင္းတုန္းမင္း) စီၯပၯအစိၯပ်ဿ္လီၯ မီၯသီတဖဢ္ ဒ္သိးကရ့တံၯရ့သကိးလိာ္သးဒီးထံဂုာ္
ကီဿ္ဂၯန့ဢ္လီၯ.မီၯသီခဿဢ္စးလဿ(မင္းတုန္းမင္း)စီၯပၯပ်ဿ္၀ဲတဖဢ္မ့ဿ္၀ဲဒ္အဖီလာ္အံၯအသိးလီၯ.

-ဖ ဲ၁၈၅၄ နံဢ္န့ဢ္ (မဟာမင္းေခါင္ရာဇာ) လဲၯဆူ (ကာလကတၱား)
-ဖဲ ၁၈၇၂ နံဢ္န့ဢ္ (ကင္း၀န္မင္းျကီး) လဲၯဆူအဲကလံးကီဿ္,ကီဿ္ျဖဢ္စ့ဢ္,ကီဿ္အံၯတလံၯ
-ဖဲ ၁၈၇၉ နံဢ္န့ဢ္ (ကင္း၀န္မင္းျကီး) လဲၯဆူကီၯလၯသူကီဿ္
-ဖဲ ၁၈၈၃ နံဢ္န့ဢ္ ျမ့ဳိသစ္ျမ့ဳိစား) လဲၯဆူကီဿ္ယူရပၯတဖဢ္န့ဢ္လီၯ.

အဲကလံးပယီၯတဿ္ဒုးခံဘ်ီတဘ်ီ ၀ံၯ ပယီၯစီၯပၯပဒိဢ္တဖဢ္အတဿ္ရ့လိာ္အသးဒီးကီဿ္ျဖဢ္စ့ဢ္ (ျပင္သစ္)အါထီဢ္ဒိဢ္၀ဲအဃိအဲကလံးတဖဢ္ ဘဢ္ယိဢ္၀ဲဒဢ္တဿ္အါမးလဿကီဿ္ျဖဢ္စ့ဢ္ကကဲထီဢ္
တဿ္ဂံဿ္တဿ္ဘါလဿကီဿ္ပယီၯစီၯပၯပဒိဢ္အဂီဿ္လီၯ.

(ဂ)အဲကလံးပယီၯအတဿ္ဒုးသဿဘ်ီတဘ်ီ (၁၈၈၅-၈၆)

အဲကလံးတဖဢ္ပာ္လီၯအသးလဿကဒိဢ္စိဒိဢ္ကမီၯလဿမုဿ္က်ိၯ၀ဲၯကြာ္ဒီးထံဂ့ဿ္ကီဿ္ဂ့ဿ္လဿကီဿ္ပယီၯ
အဖီခိဢ္ထဲတဒူဢ္ဧိၯ, ဘဢ္ဆဢ္မ့ဿ္လဿကီဿ္ပယီၯစီၯပၯပဒိဢ္အတဿ္ရ့လိာ္အသးဒီးျဖဢ္စ့ဢ္ယံာ္ထီဢ္
အါထီဢ္ဒိဢ္ထီဢ္အဃိအဲကလံးတဖဢ္ပာ္လီၯအသးလဿကဒုးန့ဿ္ကြံာ္ကီဿ္ပယီၯဒီးဘ့ဢ္လဿအဂီဿ္လီၯ.
ဒ္န့ဢ္အသိးအဲကလံးပွၯကၯတဿ္ဖိတဖဢ္စ့ဿ္ကီးဟ့ဢ္ဂံဿ္ဟ့ဢဘါ္၀ဲဒ္သိးအဲကလံးပဒိဢ္ကမၯန့ဿ္၀ဲကီဿ္
ပယီၯဒီဘ့ဢ္အဂီဿ္လဿကဒိဢ္စိဒိဢ္ကမီၯလဿမုဿ္က်ိၯ၀ဲၯကြာ္အဂီဿ္န့ဢ္လီၯ.

အဆဿကတီဿ္ဖဲန့ဢ္အဲကလံး (company) ခီပနံဢ္တခါလဿအမ့ဿ္(ဘုံေဘဘားမား) အခီပနံဢ္
ဟုဢ္ပယီၯပဒိဢ္အသ့ဢ္အဃိ ကီဿ္ပယီၯအီဢ္လီးစ့ ၂၃ ကလီဿ္အဃိအဲကလံးအခီပနံဢ္တမံသူဢ္
မံသးလဿတဿ္ဂ့ဿ္အံၯအဖီခိဢ္ဘဢ္အဃိအဲကလံးစီၯပၯခဿဢ္စး (ေလ့ာဒပ္ဖရင္) ခါလီၯအကလုဿ္
ဆူပယီၯစီၯပၯအပဒိဢ္အအိဢ္ဒ္အဖီလာ္အံၯအသိးန့ဢ္လီၯ.

၁. ဘဢ္ဃးသ့ဢ္တဿ္ဂ့ဿ္တမံၯအံၯန့ဢ္ပွၯကဘဢ္ဆဿတဲာ္တဿ္မ့ဿ္၀ဲအဲကလံးစီၯပၯအခဿဢ္စးတဖဢ္
လီၯ.

၂. ခဿဢ္စးတဖဢ္အံၯဖဲအိဢ္ဆိးလဿကီဿ္ပယီၯစီၯပၯပဒိဢ္ဟီဢ္က၀ီၯအခါတဿ္ကဘဢ္ဟ့ဢ္အခြဲးလဿ
အဲကလံးအသုးတဖဢ္ကဘဢ္အံးထြဲကြဿ္ထြဲအ၀ဲသ့ဢ္.

၃. အဲကလံးခဿဢ္စးတဖဢ္မ့ဿ္ႏုဿ္လီၯဆူပယီၯစီၯပၯအမဲာ္ညါန့ဢ္တဿ္ကဘဢ္ဟ့ဢ္အခြဲးလဿကဘဢ္
ဒိးခီဢ္ဖံးဒီးစိာ္ဃုာ္နး.

၄. မ့တမ့ဿ္လဿအဲကလံးပဒိဢ္ဟ့ဢ္အခြဲးဘဢ္န့ဢ္ကီဿ္ပယီၯအစီၯပၯတဘဢ္ရ့လိာ္အသးဒီးထံကီဿ္
အဂၯနီတဘ့ဢ္ဘဢ္.


တဿ္ကလုဿ္လြံဿ္ထံဢ္တုၯမ့ဿ္အတုၯဆူပယီၯစီၯပၯအအိဢ္ဒီးပယီၯစီၯပၯစံဢ္ညီဢ္၀ဲလဿဘဢ္ဃးစ့အီဢ္လီး
၂၃ ကလီဿ္အံၯမ္အဲကလံးသုတဟ့ဢ္လဿၯတဂ့ၯမ့မ့ဿ္တဿ္ရ့လိာ္သးဒီးထံဂၯကီဿ္ဂၯအဂ့ဿ္န့ဢ္ထံဂၯကီဿ္
ဂၯတဘ့ဢ္ဘ့ဢ္မ္အဆဿတဲာ္န့ဿ္ပွၯတက့ဿ္.ပယီၯစီၯပၯဟံးထီဢ္ဖီဢ္ထီဢ္တဿ္ဂ့ဿ္အံၯမ့ဿ္လဿအဲကလံးပဒိဢ္
တသးမံဘဢ္အဃိ အဲကလံးအသုးတဖဢ္လဲၯထီဢ္ဒုးကီဿ္ပယီၯအ၀့ဿ္ခိဢ္၀့ဿ္မါဒလ့ ဖဲ(၁၈၈၅)နံဢ္ နံဢ္က
တဿဿ္ဒီးမၯန့ဿ္ပယီၯအစီၯပၯ (သီေပါ) သံဢ္ပီဒီး နီဿ္ပၯမုဢ္ (စုဖုရားၾကီး) စူးဖယါကႜံဒီး (စုဖရားလတ္) စူးဖယါလး ဒီးကီဿ္ပယီၯအနီဒီဘ့ဢ္အဃိစးထီဢ္ (၁၈၈၆)နံဢ္ လါယႏူၯအါရံၯ (၁)သီ အနံၯန့ဢ္ကီဿ္
ပယီၯဒီဘ့ဢ္ကဲထီဢ္အဲကလံးအခီလနံဢ္ဒီးအဲကလံးပဿဘဢ္ကီဿ္ပယီၯဒီတဘ့ဢ္လီၯ.

(ဃ) ခီလ္နံဢ္သႏူဒီးကီဿ္ပယီၯ

ခီလ္နံဢ္သႏူအိဢ္ထီဢ္၀ဲဒဢ္လဿတဿ္မၯလဲဿ္အီဢ္ကီဿ္သႏူဒီးတဿ္မၯလဲဿ္အီဢ္ကီဿ္သႏူန့ဢ္အိဢ္ထီဢ္၀ဲဒဢ္
လဿက်ိဢ္စ့ကစဿ္သႏူန့ဢ္လီၯ. တုၯမ့ဿ္ပွၯတဂၯထံကီဿ္တကီဿ္ဒိဢ္က်ိဢ္ဒိဢ္စ့အိဢ္ထီဢ္ဒီးဘွီထီဢ္
စဲးဖီကဟဢ္တဖဢ္လဿတဿ္ဒုးဟးထီဢ္ပနံာ္တဖဢ္အဂီဿ္လီၯ.တုၯမ့ဿ္ပနံာ္တဖဢ္ဟးထီဢ္အါထီဢ္သတး
ဒီးဒ္သိးကမၯန့ဿ္ပနံာ္ဃီၯဃၯ(ကုန္ၾကမ္း)တဖဢ္ကသ့အဂီဿ္ဒီးဒ္သိးပွၯကပွ့ၯအပနံာ္ဘ့်(ကုန္ေခ်ာ)
တဖဢ္အဂီဿ္န့ဢ္ထံကီဿ္တဖဢ္ ကဘဢ္ဃု၀ဲထံကီဿ္အသီတဿ္လီဿ္အသီလဿကမၯပနံာ္ကၯတဿ္
အဂီဿ္ကဆါဘဢ္အပနံာ္ဘ့်ဒီးကမၯန့ဿ္အပနံာ္ဃီၯဃၯ (ကုန္ၾကမ္း) တဖဢ္အဂီဿ္လီၯ.

လဿအခီဢ္ထံးန့ဢ္ဆဲးက်ိးဒီးထံဂၯကီဿ္ဂၯထံသီကီဿ္သီတဖဢ္ထဲလဿတဿ္လဲၯကူဢ္လဲၯကၯပနံာ္တဿ္
ကၯတဖဢ္ဧိၯလီၯ. ဘဢ္ဆဢ္ယံာ္ထီဢ္ဒီးဒ္သိးအ၀ဲသ့ဢ္အတဿ္မၯကလဲၯထီဢ္လဲၯထီကအီဢ္ဘဢ္အီ
ဘဢ္ဂ့ၯထီဢ္အဂီဿ္ဂိာ္စုဂိာ္ခီဢ္ဒီးလဿအကတဿဿ္န့ဢ္အ့ဢ္လိာ္၀ာ္လိာ္အသးဒီးထံကီဿ္အသီတဖဢ္တုၯ
လီၯလဿ ႏုာ္လီၯဒုး၀ဲလဿသုးလဿသံဢ္ဒီးလဿခံကတဿဿ္ထီဢ္ပဿ၀ဲထံသီကီဿ္သီတဘ့ဢ္အံၯန့ဢ္
လီၯ.

ထံကီဿ္လဿအဒုးန့ဿ္၀ဲန့ဿ္တဘ့ဢ္န့ဢ္ဒုးကဲထီဢ္၀ဲခီလ္နံဢ္ဒီးပဿ၀ဲျပး၀ဲဒ္အဟီဢ္ခိဢ္အဘီအမုဿ္အသိးန့ဢ္
လီၯ. တုၯမ့ဿ္အပဿဘဢ္၀ဲန့ဢ္ဒီးပဿတံဿ္ဆီဢ္တံဿ္ဃာ္ထံကီဿ္အမုဿ္က်ိၯ၀ဲၯကြာ္အတဿ္ဖံးအီဢ္မၯ
အီဢ္အလီဿ္အက်ဲတဖဢ္ဒီးအီဢ္တူဿ္အီဢ္ကလီၯထံဖိကီဿ္ဖိတဖဢ္လဿတဿ္ကူဢ္သ့အက်ဲ ဂိာ္စုဂိာ္ခီဢ္
ခဲဢ္သူခဲဢ္ဂီၯ၊ ဆီဢ္ဘံဢ္ဆီဢ္ဘဿထံဖိကီဿ္ဖိတဖဢ္လဿထံရူဿ္ကီဿ္သဲးဒီးတဿ္ဆဲးတဿ္လၯအက်ိၯအ
ကြာ္တဖဢ္ခဲလဿာ္န့ဢ္လီၯ.

တဿ္အံၯမ့ဿ္က်ဲတဘိလဿဒုးကဲထီဢ္ထံဖိကီဿ္ဖိတဖဢ္လဿအ၀ဲသ့ဢ္အကုဿ္လဿက်ဲတရံးတဖဢ္အပူၯန့ဢ္လီၯ.
ဒ္န့ဢ္အသိးအဲကလံးတဖဢ္စ့ဿ္ကီးဒုးကဲထီဢ္ကီဿ္ပယီၯဒီဘ့ဢ္လဿခီလ္နံဢ္လဿက်ဲဒ္သိးအံၯတဖဢ္န့ဢ္လီၯ.

အဲကလံးအခီလ္နံဢ္တဿ္ပဿသႏူအပူၯတဿ္လဿအပိာ္ထီဢ္အခံတဖဢ္မ့ဿ္၀ဲ…

၁. ဒုးကဲထီဢ္ထံဖိကီဿ္ဖိပွၯကလုာ္တဖဢ္ခဲလဿာ္လဿပွၯကီဿ္ပယီၯဖိ (Burman)

၂. ကိးသၾတီဒီးကိးပသူ၀ဲလဿအဟ့ဢ္ဒံဢ္မိဢ္ကရ့ဢ္စံဢ္သနာ္က့မ့ဿ္ဒံဢ္မိဢ္ကရ့ဢ္စံဢ္အဘ်ဢ္ဒီးပဿ
တဿ္လဿပႜဴဢ္ရိဢ္ကရ့ဢ္စံဢ္အက်ဲ.

၃. ခဲဢ္သူခဲဢ္ဂီၯကလုာ္တဖဢ္လဿကီဿ္ပယီၯအပူၯဒီးလဿတဿ္ျပဿတဿ္ျပးအဂီဿ္ဒုးလီၯဖးကလုာ္တ
ဖဢ္ (Divide and Rule)

၄. ဟဿတံာ္ဃာ္မုဿ္က်ိၯ၀ဲၯကြာ္ဒီးထံကီဿ္တဿ္ဖံးတဿ္မၯအရ့ဒိဢ္တဖဢ္ခဲလဿာ္

၅. ဒုးအိဢ္ထီဢ္ပွၯမၯလဲဿ္အီဢ္ကီဿ္မုဿ္က်ိၯ၀ဲၯကြာ္သႏူ (နယ္ခ့်ဲစီးပြားေရးစနစ္)

၆. ဒုးအိဢ္ထီဢ္ပွၯတီၯပတီဿ္တဖဢ္၊ လဿအမ့ဿ္ပွၯမၯတဿ္ဖိ၊ ပွၯထူစံာ္ဖိ၊ ပွၯမီၯအိဢ္ယဿၯဖိဒီးပွၯမီၯ
အိဢ္ယဿၯဒိဢ္တဖဢ္လဿထံလီဿ္ကီဿ္ပူၯအံၯန့ဢ္လီၯ.

လဿတဿ္ပဿဒ္အံၯအဃိ ပထံဢ္ဘဢ္ကလုာ္ကဒဲကဒဲ အတဿ္သူဢ္ဟ့သးဟ့လိာ္အသးအိဢ္ထီဢ္ဒီး
ပွၯတီၯပတီဿ္တဖဢ္အတဿ္ဘဢ္ဂံာ္ဂုာ္လိာ္အသး လဿအတကတဿဿ္နီတဘ်ီတဖဢ္အိဢ္ထီဢ္၀ဲန့ဢ္
လီၯ. မ့မဿ့္လဿပပွၯကညီတကလုာ္တခီတူဿ္ဘဢ္ခီဢ္ဘဢ္၀ဲဒဢ္ဒ္အမ့ဿ္ပယီၯကလုာ္တဖဢ္ကြဿ္တ
လီၯပပွၯကညီဒီးစံး၀ဲလဿ… ပပွၯကညီကလုာ္ကဲထီဢ္အဲကလံးအနီဢ္လဲာ္န့ဢ္လီၯ. ဘဢ္ဆဢ္ဖဲအဲ
ကလံးအခီလ္နံဢ္ပဿတဿ္အစိၯန့ဢ္ပထံဢ္ဘဢ္လဿပကညီဖိအဂီဿ္န့ဢ္၊ န့ဿ္ဘဢ္တဿ္မုာ္တဿ္ခုဢ္၊ သ့
ထီဢ္ဘဢ္ထီဢ္လဿတဿ္ကူဢ္ဘဢ္ကူဢ္သ့၊ လဲၯထီဢ္လဲၯထီ၀ဲလဿတဿ္တဘ်ဴးမံၯအပူၯန့ဢ္လီၯ.

(င) အဲကလံးခီလ္နံဢ္အစိၯကညီဖိအတဿ္ဒိဢ္ထီဢ္ထီထီဢ္တဖဢ္

၁. တဿ္ကူဢ္ဘဢ္ကူဢ္သ့

လဿအဲကလံးအခီလ္နံဢ္ပဿတဿ္အစိၯ၊ ကညီဖိအါဂၯကဲထီဢ္ပွၯခရံာ္ဖိလဿ မံရွဿဢ္နရံဢ္တဖဢ္အ
ဃိဒီးပထံဢ္ဘဢ္လဿမံရွဿဢ္နရံဢ္တဖဢ္သူဢ္ထီဢ္ကႜိဒီးပွၯကညီဖိတဖဢ္မၯလိမၯဒီးတဿ္ဖဲကႜိတဖဢ္အ
ဃိပွၯကညီဖိသ့ဢ္တဖဢ္သ့ထီဢ္လံာ္သ့ထီဢ္လဲဿ္အါဒံအါဂၯန့ဢ္လီၯ.

(က) (Anglo School) မ့ဿ္ကႜိတကလုာ္လဿပွၯမုဿ္ႏုာ္ဖိတဖဢ္အဂီဿ္လီၯ.

(ခ) (Anglo Vernacular School) ကႜိတဖဢ္အံၯဘဢ္တဿ္သိဢ္လိအီၯအဲကလံးက်ိာ္ဒီးထံကီဿ္ပွၯ
ကလုာ္အက်ိာ္ခံခါလဿာ္ဒီး ပွၯအါတက့ဿ္လဿအအိဢ္ကႜိတဖဢ္အံၯမ့ဿ္၀ဲ ပွၯအိဢ္ဒီးက်ိဢ္စ့တဖဢ္
လီၯ. ကႜိတဖဢ္အံၯအါတက့ဿ္ဆီလီၯအသးဖဲ၀့ဿ္ဒိဢ္၀့ဿ္ထီတဖဢ္အပူၯလီၯ.

(ဂ) (Vernacular School) ကႜိတဖဢ္အံၯခဲလဿာ္သိဢ္လိဒဢ္ထဲထံကီဿ္ကလုာ္အက်ိာ္ဒီးအါတက့
ဿ္အိဢ္၀ဲလဿဒူသ၀ီတဖဢ္အပူၯဒီး၀့ဿ္ဆံးတဖဢ္အပူၯလီၯ.

ဆဿကတီဿ္ဖဲခီလ္နံဢ္အစိၯန့ဢ္၊ ကညီဖိလဿအဖ်ိးစိလဿတဿ္ကူဢ္ဘဢ္ကူဢ္သ့တကပၯမ့ဿ္
၀ဲ… ထံဢ္သဢ္ပႜဢ္၊ သရဢ္မႜးစဢ္ဖိခြ႔ဢ္၊ သရဢ္ဘးထိဢ္လိ၊ သရဢ္ကၯဆဿ၊ သရဢ္ဖိကီဿ္ထူ
ဒီးသရဢ္ဟ့ဢ္မးက်ဲးဖိတဖဢ္န့ဢ္လီၯ.

၂. တဿ္လိာ္ခိဢ္လိဢ္ကြဲ

ဖဲအဲကလံးခီလ္နံဢ္အစိၯပထံဢ္ဘဢ္လဿကညိဖိတဖဢ္အမံၯဟူသဢ္ဖ်ါလဿတဿ္လိဢ္ခိဢ္လိဢ္ကြဲတဖဢ္အါ
မးလီၯ. လဿတဿ္ထူဘီလ္အပူၯ ပွၯအမံၯဟူသဢ္ဖ်ါတဖဢ္မ့ဿ္၀ဲ၊ စီၯယၯဘးစီၯဘဲလ့ဢ္၊ စီၯကီ၊ စီၯဖံးလံး
ဘးသါ၊ စီၯမီဢ္မီဢ္သါ၊ သ့ဢ္တဖဢ္မ့ဿ္ကီဿ္ပယီၯ အပွၯစဲာ္နီဿ္တဖဢ္ဖဲအဲကလံးပဿတဿ္အစိၯန့ဢ္လီၯ. ဒ္န့ဢ္အသိးတဿ္ထိစုခိဢ္ (Boxing) စ့ဿ္ကီးပွၯမံၯဟူသဢ္ဖ်ါတဖဢ္ အိဢ္၀ဲဒံးအမ့ဿ္၊ စီၯမီဢ္မီဢ္သါ၊ စီၯ
အီဢ္မီ၊ စီၯအီဢ္စ့ဢ္တဖဢ္၊ မ့ဿ္ပွၯမံဟူသဢ္ဖ်ါတဖဢ္ လဿကီဿပယီၯအပူၯန့ဢ္လီၯ.

ဒ္န့ဢ္အသိးတဿ္စိာ္တဿ္ဃဿ(အေလးမ) တဿ္ဃ့ဿ္ျပဿဖုျပဿအပူၯ၊ တဿ္ကြံာ္ထးဖ်ဿဢ္ဃဿ၊ တဿ္ပွီဿ္
ထံဒီးတဿ္လိာ္ကြဲအဂုာ္အဂၯတဖဢ္အပူၯပွၯကညီဖိတဖဢ္ဖ်ိးစိ၀ဲလဿကလုာ္ဂၯအက်ါအါမးန့ဢ္လီၯ.

၃. တဿ္သူဢ္၀ံဢ္သးဆဿ

တခ်ဴးတဿ္ဒုးခံဘ်ီတဘ်ီစးထီဢ္ဒ္ဘဢ္န့ဢ္ စီၯကိးဒ၀့ဢ္ထူဒီးစီၯ၀့လ့ဢ္မဲ မ့ဿ္ပွၯမံၯဟူသဢ္ဖ်ါလဿအ
ထုးထီဢ္တဿ္သး၀ံဢ္ဒီးသူဢ္၀ံဢ္သးဆဿတဿ္လဿအမုာ္တဖဢ္န့ဢ္လီၯ. တကးဒ္ဘဢ္စီၯကႜီန္စဿဢ္ခါကႜံ၊
နီဿ္ဒိရဿ္နဲလ္စဿဢ္၊ စီၯကီၯဒဿဢ္၀ါသ့ဢ္တဖဢ္မ့ဿ္ပွၯစဲာ္နီဿ္လဿတဿ္သး၀ံဢ္တကပၯန့ဢ္လီၯ.

၄. တဿ္ျပဿတဿ္ျပး

ဖဲအဲကလံးပဿတဿ္အစိၯ ကညီဖိလဿအမံၯဟူသဢ္ဖ်ါဒီးအလီဿ္အလၯဒိဢ္တဖဢ္မ့ဿ္၀ဲ၊ (ဦးေဖ) ဦးစံ၀၊
ဦးဘထူး၊ ဦးဇံ၊ ဦးထူဘး၊ စီၯဘးစဢ္ဘြါ၊ စီၯထီမဿဢ္၊ စီၯစဢ္စံဢ္ဖိ၊ စီၯဘးသ့၊ စီၯစ့ဢ္တ့ဢ္၊စီၯဖီမုဿ္၊
စီၯဘးမီဢ္ခႜ႔ဢ္၊ စီၯသဢ္ဖႜဴဢ္၊ စီၯမႜးသ့၊ စီၯနဲလ္စဿဢ္ကဲ၊ စီၯဘးညိဢ္သ့ဢ္တဖဢ္ မ့ဿ္ကညီဖိသ့ဢ္တဖဢ္
လဿ အကဲဘ်ဴးကဲဖွိဢ္လဿအဲကလံးအတဿ္ျပဿတဿ္ျပးအဂီဿ္အါမးန့ဢ္လီၯ.

၅. ထံရူဿ္ကီဿ္သဲး

ကညီဖိတဖဢ္အါတက့ဿ္တနဿ္ပဿဿ္တဿ္ကရဿကရိအတဿ္ဖံးတဿ္မၯ အါလာ္ကဲးဆိးဘဢ္.ဘဢ္ဆဢ္
ဖဲအဲကလံးတဿ္ပဿအဆဿကတီဿ္ ကညီဖိလဿတဿ္ကရဿကရိလဿအမံၯဟူသဢ္ဖ်ါတဖဢ္မ့ဿ္၀ဲ၊
KNA ဘဢ္တဿ္ဒုးအိဢ္ထီဢ္အီၯဖဲ ၁၈၈၁နံဢ္၊ YMCA ဘဢ္တဿ္ဒုးအိဢ္ထီဢ္အီၯဖဲ ၁၉၀၇နံဢ္၊ KYO ဘဢ္တဿ္ဒုးအိဢ္ထီဢ္အီၯဖဲ ၁၉၄၃နံဢ္ KCO ဘဢ္တဿ္ဒုးအိဢ္ထီဢ္အီၯဖဲ ၁၉၄၃နံဢ္၊ KNU ဘဢ္တဿ္
ဒုးအိဢ္ထီဢ္အီၯဖဲ၁၉၄၇နံဢ္ကရဿတဖဢ္အံၯမ့ဿ္ထံရူဿ္ကီဿ္သဲးအကရဿတနီၯ၊ဒီးတဿ္ဘူဢ္တဿ္ဘါအ
ကရဿတနီၯန့ဢ္လီၯ. ဘဢ္ဆဢ္ပထံဢ္ဘဢ္လဿကညီဖိတဖဢ္ သ့ဢ္ညါဒုးအိဢ္ထီဢ္တဿ္ကရဿကရိအ
ဃိ ထံရူဿ္ကီဿ္သဲးအတဿ္သ့ဢ္ညါစ့ဿ္ကီးအိဢ္ထီဢ္၀ဲလံန့ဢ္ပတဲသ့၀ဲဒဢ္န့ဢ္လီၯ.

၆. တဿ္ဖံးအီဢ္မၯအီဢ္

ကညီဖိမိဿ္ပဿ္ဖံဖုလဿပ်ဿၯတဖဢ္၊ ပွၯမၯအီဢ္၀ဲၯဖဲးအီဢ္ခုးဖဲးအီဢ္သံဢ္၊ ထူစံာ္လိာ္ပွဲၯဒီးအါတက့ဿ္
ဖံးအီဢ္မၯအီဢ္ လဿဟီဢ္ခိဢ္အတဿ္ဖံးတဿ္မၯတကပၯန့ဢ္လီၯ. ဘဢ္ဆဢ္တုၯအဲကလံးပဿတဿ္
အစိၯ ပွၯသ့ထီဢ္လံာ္သ့ထီဢ္လဲဿ္ဒီး မၯတဿ္လဿအဲကလံးပဒိဢ္အတဿ္ဖံးတဿ္မၯ ဘဢ္ဃးတဿ္ပဿ
တဿ္ျပး၊ ကူဢ္သ့ဆဲးလၯ၊ တဿ္အိဢ္ဆူဢ္အိဢ္ခ့်တဖဢ္အပူၯအါမးန့ဢ္လီၯ.

ဒီးကညီဖိလဿအအိဢ္ဒီး ကသ့ဢ္ကဆီတဖဢ္ ႏုာ္လီၯဖံးအီဢ္မၯအီဢ္လဿသ့ဢ္ပွဿ္အတဿ္ဖံးတဿ္မၯ
အပူၯဒီးကဲဘ်ဴးစ့ဿ္ကီးအါမးလီၯ.ပွၯတသ့လံာ္အါလဿ္ကဲဢ္ဆိးတဖဢ္အါတက့ဿ္ႏုာ္လီၯကဲ၀ဲကီၯ
လၯ၀ါသုးအါအါဂီဿ္ဂီဿ္န့ဢ္လီၯ. ဘဢ္ဆဢ္ဖဲအဲကလံးပဿတဿ္အစိၯ ပွၯမၯတဿ္ဒ္သိးအံၯတဖဢ္အိဢ္
ဒဢ္ ၁၀ မ်းကယၯ ပွၯမၯအီဢ္၀ဲၯမၯအီဢ္စံာ္တဖဢ္စ့ဿ္ကီးတခီအိဢ္၀ဲ ၉၀ မ်းကယၯန့ဢ္လီၯ.

၇. တဿ္ဟူးတဿ္ဂဲၯဒီးကရဿကရိလီၯဆီတဖဢ္

လဿယၯဖွိဢ္နံဢ္ ၂၀ အတီဿ္ပူၯ တုၯလီၯလဿဟီဢ္ခိဢ္အတဿ္ဒုးခံဘ်ီတဘ်ီစးထီဢ္န့ဢ္လဿကညီဖိ
အက်ါ တဿ္ဟူးတဿ္ဂဲၯလီၯဆီဒီး တဿ္ကရဿကရိလီၯဆီတဖဢ္ ပဿဿ္ထီဢ္၀ဲတဘ်ီဘဢ္တဘ်ီ
ဒ္လာ္အံၯအသိးလီၯ.

၁. ဖုစဢ္ယ့ဢ္ဒိးဘ်ဿထံသဘ့်တဿ္အိဢ္ဖွိဢ္.
၂. ခ်ံဢ္ဘိပဿ္ဒီးခ်ံဢ္ဘိတဿ္အိဢ္ဖွိဢ္.
၃. ကသံဢ္သရဢ္တဿဿ္မ့ဢ္ဖိမ့ဒီးကညီသးစဿ္ကရဿ.
၄. စီၯထီမစဿဢ္ဒီးတဿ္စံးပာ္ကရဿတဖဢ္န့ဢ္လီၯ.

တဿ္ဟူးတဿ္ဂဲၯလဿအဖီခိဢ္တဖဢ္န့ဢ္၊ မ့ဿ္တဿ္ဟူးတဿ္ဂဲၯဖးဒိဢ္လဿပွၯကညီကလုာ္တဖဢ္အပူၯန့ဢ္
လီၯ. အါတက့ဿ္တဿ္ဟူးတဿ္ဂဲၯတဖဢ္အံၯဘဢ္ဃး၀ဲဒီးတဿ္ဘူဢ္တဿ္ဘါန့ဢ္လီၯ. သနာ္က့ပာ္ဃု
ာ္ပွၯကလုာ္ဂ့ဿ္၀ီ၊ဒီးထံရူဿ္ကီဿ္သဲးစ့ဿ္ကီးန့ဢ္လီၯ.တဿ္ဟူးတဿ္ဂဲၯခဲလဿာ္အံၯအိဢ္ဒီးအဂ့ဿ္အ၀ီအတဿ္
ကြဿ္စိဒီးအလီဿ္အိဢ္လဿကညီဖိတဖဢ္ကဘဢ္သ့ဢ္ညါစ့ဿ္ကီးတဿ္ဟူးတဿ္ဂဲၯလီၯဆီဒ္အံၯတ
ဖဢ္န့ဢ္လီၯ.

(ဟံးန့ဿ္အီၯလဿဃီးတီၯတဿ္စံဢ္စိၯတဲစိၯလံာ္မိဿ္ပွfပူၯ)